آیات و احادیثی درباره‌ی «دل»

– پـیـامـبر خدا (ص): قلب را در حقیقت از این رو قلب نامیده‌اند، که منقلب و دگرگون مى‌شود. حـکـایـت دل حـکـایت پرى است که در یک دشت به بیخ درختى آویخته شده و باد آن را زیر و رو مى‌کند. (میزان‌الحکمه، ج۹، ص۴۹۸)

پیامبر (ص): داود در مناجات با پروردگار چنین گفت: خدای من برای هر پادشاهی خزانه‌ای است، خزانه‌ی تو کجاست؟ خدا فرمود: من گنجینه‌ای دارم که از عرش بزرگتر است و از کرسی گسترده‌تر و از بهشت پاکیزه‌تر و از ملکوت زیباتر، زمین آن معرفت است و آسمان آن ایمان و خورشید آن شوق، ماه آن محبت و ستارگان آن خواطر (واردات قلبی)، ابرهای آن عقل، باران آن رحمت، و میوه‌های آن فرمانبرداری و ره‌آورد آن دانایی است و برای آن چهار در است: دانایی، بردباری، شکیبایی و رضامندی؛ بدان که این گنجینه، قلب آدمی است. (الحیاه،ج۷،ص ۲۴۵)

امام صادق (ع): دنیاخواهى غم و اندوه مى‌آورد و پشت کردن به دنیا مایه آسایش دل و بدن است. (میزان‌الحکمه، ج۳، ص۶۴)

جـابر جعفى می‌گوید: در حضور امام باقر (ع) دلم گرفت. عرض کردم: فدایت شوم، گاهى اوقات بدون آن کـه مصیبتى یا گرفتاریى به من رسد اندوهگین مى‌شوم چندان که همسرم و دوستم آن را در چـهـره‌ام مى‌خوانند. فرمود: «آرى، اى جابر! خداى عزوجل مؤمنان را از طینت بهشتى آفرید و از نـسیم روح خویش در آنها جارى ساخت، از این روست که مؤمن برادر تنى مؤمن است پس هرگاه به یکى از آن ارواح در شهرى اندوهى رسد آن روح دیگر اندوهگین شود، زیرا از جنس اوست.» (میزان‌الحکمه، ج۳، ص۷۲)

امام صادق(ع): نیکوکاران چون با هم روبه‏‌رو شوند، هر چند به زبان اظهار دوستی و محبت با هم نکنند د‌ل‌هایشان به سرعت درآمیختن باران با آب رودخانه‌ها به هم انس گیرد و بدکاران هر گاه با هم روبه رو شوند، هر چند به زبان اظهار دوستی و محبت با هم کنند دل‌هایشان از انس و الفت با یکدیگر دور است، همانند چهارپایان که از مهر‌ ورزی با هم بدورند گرچه روزگاری دراز از یک آخور علوفه خورند. (میزان‏الحکمه، ص۱۷۱)

امام على (ع): شگفت‌ترین عضو انسان دل اوست و دل مایه‌هایى از حکمت ومایه‌‌هایى از ضد حکمت دارد. اگـر امـیـد و  آرزو بـه آن دسـت دهـد، طـمـع خـوارش گـردانـد و اگـر طمع در آن سر بـردارد، آزمـنـدى نـابودش کند و اگر نومیدى بر آن مسلط شود، اندوه وى را بکشد و اگر خشم بروى عارض شود، کینه لبریزش کند و اگرخشنودى یارش شود، احتیاط را از یاد برد و اگر ترس آن را در رسد، پروا و حذر کردن او را گرفتار خود سازد و اگر احساس امنیت فراگیردش، غفلت آن را در رباید و اگرنعمت به سراغش آید، غرور و نخوت آن رافرو گیرد و اگر مصیبتى به آن در رسـد، بـیـتـابـى را ردایـش گـردانـد و اگر به مالى رسد، ثروت آن را به طغیان در اندازد و اگر تـهـیدستى آزارش دهد، گرفتارى او را به خود مشغول سازد و اگر گرسنگى بر او سخت گیرد، ازضعف زمین‌گیر شود و اگر سیرى او از حد بگذرد، پرى شکم او را به رنج افکند. بارى هر تفریطى برایش زیانبار است و هرافراطى برایش تباهى آفرین. (میزان‌الحکمه، ج۹، ص۵۰۴)

پـیامبر خدا (ص): هر گاه دل انسان پاک شود، بدنش نیز پاک گردد و هر گاه دلش ناپاک شود، بدنش نیز ناپاک گردد (و اعمال ورفتارهاى ناپسندى از او سرزند). (میزان‌الحکمه، ج۹، ص۵۰۳)

امام علی (ع): دانایی درختی است که در قلب می‌روید و در زبان به بار می نشیند. (الحیاه، ج۷، ص ۲۴۷)

امـام جـواد (ع): ره سـپردن به سوى خداى متعال با دل‌ها، از به رنج افکندن اعضاى بدن با اعمال رساننده‌تر (به سر منزل مقصود) است. (میزان‌الحکمه، ج۹، ص۵۰۶)

پـیـامـبـر خـدا (ص): خداوند تبارک وتعالى ، به چهره‌ها و دارایی‌هاى شما نمى‌گرد، بلکه به دل‌ها و کرده‌هاى شما مى‌نگرد. (میزان‌الحکمه، ج۹، ص۵۰۵)

امام على(ع): بدانید که خداى سبحان، از میان دل‌ها تنها آن دل‌هایى را ستوده است که حکمت را نگهدارترند و از مردمان تنها آنانى را ستوده است، که در پذیرفتن دعوت حق شتابنده‌ترند. (میزان‌الحکمه، ج۹، ص۵۰۸)

امـام عـلـى (ع): ایـن دل‌‌هـا نـیـز، هـمـچون بدن‌ها خسته مى‌شوند پس (براى رفع خستگى آنها) حکمت‌هاى تازه و طرفه بجویید. (میزان‌الحکمه، ج۳، ص۱۸۷)

امام على (ع): همانا براى دل‌ها، گواهانى است که نفس را از راه اهل تفریط دورمى‌گردانند. (میزان‌الحکمه، ج۹، ص۵۴۷)

پـیـامـبـر خـدا (ص): خداوند ـ از روى حکمت و لطف خویش ـ آسایش و شادمانى را در یقین و خرسندى قرار داد و غم و اندوه را درشک و ناخشنودى (از خدا). (میزان‌الحکمه، ج۳، ص۶۶)

امام صادق (ع)، درباره آیه «هماناخداوند میان آدمى و دل او حایل مى‌گردد» فرمود: «آن چنین است که انسان با گوش و چشم و زبان و دستش هوس چیزى مى‌کند، اما وقتى آن چیز به طرف او مـى‌آیـد دلـش آن را انـکـار و پـس مـى‌زند و مى‌فهمد که آن چیزحق نیست.» در خبر هشام از آن حضرت آمده است: «خداوند میان او و این که باطل راحق بداند، حایل مى‌شود.» (میزان‌الحکمه، ج۹، ص۵۴۶)

امام علی (ع): دانش در آسمان نیست که به سویتان فرود آید و نه در زمین است که برایتان بیرون تراود، لیکن علم در قلب‌های شما سرشته می‌شود؛ اخلاق (و حالات) روحانیان (ملائکه) را درخویش پدید آورید تا برایتان آشکار شود. (الحیاه، ج۷، ص ۲۴۸)

امـام کاظم (ع): همانا زراعت در زمین نرم مى‌روید و بر روى سنگ نمى‌روید حکمت نیز چنین اسـت در دلـ‌هـاى افـتـاده آبادان مى‌شود و در دل خودستاى گردن‌فراز پرورش نمى‌یابد، زیرا که خداوند افتادگى را ابزار خرد قرار داده است. (میزان‌الحکمه، ج۳، ص۱۸۴)

مـسـیـح(ع): هر خیکى مناسب عسل نیست و همچنین هر دلى حکمت پرور نمى‌باشد. خیک تا زمانى که پاره نشده و نخشکیده و نپوسیده مى‌تواند ظرف عسل باشد همچنین است دل‌ها تازمانى که از شهوت‌ها پاره نشده و طمع آلوده‌اش نکرده و خوشى و نعمت آنها را سخت نکرده ظرف حکمت مى ‌توانند بود. (میزان‌الحکمه، ج۳، ص۱۸۵)

سوره جاثیه، ۲۳: پس آیا دیدى کسى را که هوس خویش را معبود خود قرار داده و خدا او را دانسته گمراه گردانیده.

امام علی(ع): شیطان را معیار کار خود قرار دادند او نیز آنان را دام خویش ساخت. در دلشان تخم گذاشت و جوجه آورد و حرکت کرد و در دامنشان پرورش یافت. اکنون شیطان است که با چشم آنان می‌نگرد و با زبانشان سخن می‌گوید. پس آنان را بر مرکب لغزش‌ها نشاند و خطا و انحراف را در چشمانشان آراست. کردارشان همچون کسی است که شیطان او را شریک سلطنت خود ساخته و با زبان او به ایراد سخن پرداخته است. (نهج‌البلاغه، خطبه‌ 7)

امام علی (ع): در حدیث معراج: ای احمد! آیا می دانی کدام زندگی گواراتر و کدام زندگی پایدارتر است؟ گفت: خداوندا! نمی دانم. فرمود: زندگی جاودان آن است که برای (ساختن) خود تلاش کند، بدان گونه که دنیا در نظرش سبک آید و در نگاهش کوچک جلوه کند و جهان آخرت نزد او بزرگ باشد و خواسته‌ی مرا به خواسته‌ی خود برگزیند، پس چون چنین کرد، دوستی خود را در دلش جایگزین می کنم، بدانگونه که دلش را ویژه‌ی خود می‌سازم و چشم و گوش قلبش را می گشایم، چنانکه با (گوش) دل می شنود، و با (چشم) دل شکوه و عظمت مرا نظاره می کند… (الحیاه، ج۷، ص ۲۴۷)

سوره انفال، ۲: مؤمنان، همان کسانیاند که چون خدا یاد شود دل‌هایشان بترسد و چون آیات او بر آنان خوانده شود بر ایمانشان بیفزاید و بر پروردگار خود توکّل میکنند.

سوره مؤمنون، ۶۰-۵۷: در حقیقت، کسانى که از بیم پروردگارشان هراسانند * و کسانى که به نشانه‏هاى پروردگارشان ایمان میآورند * و آنان که به پروردگارشان شرک نمیآورند * و کسانى که آنچه را دادند [در راه خدا] می‌دهند، در حالى که دل‌هایشان ترسان است [و میدانند] که به سوى پروردگارشان بازخواهند گشت.

سوره ق، ۳۳-۳۱: و بهشت را براى پرهیزگاران نزدیک گردانند، بی آنکه دور باشد * [و به آنان گویند:] این همان است که وعده یافته‏اید [و] براى هر توبه‏کار نگهبانِ [حدود خدا] خواهد بود: * آنکه در نهان از خداى بخشنده بترسد و با دلى توبه‏کار [باز] آید.

امام على (ع): ریشه اصلاح دل، پرداختن آن به یاد خداست. (میزان‌الحکمه، ج۹، ص۵۵۴)

یا مقلب القلوب و الابصار، یا مدبر الیل و النهار، یا محول الحول و الاحوال، حول حالنا إلی أحسن الحال

Share
// // ?>