بایگانی دسته: گزیده اشعار



تولّد

زن، سنگین شده بود؛
از بار غم بود
یا کودکی که به زودی چشم به جهان می‌گشود؛
دیروز، توفان
خانه‌ را،
معشوق را،
آنچه رنگ و بوی زندگی داشت،
هر آنچه داشت،
با خود برده بود؛
جز کودکی بی تاب،
که در دل پنهان شده بود.
توفان،
هنوز بیدار بود و بیداد می‌کرد،
نه پناهی
و نه حتی فرصتی برای سوگ؛
یا دعایی به امید اجابت.
زن،
زندگی را از مرگ بیرون می‌کشید.
دردش،
روشنایی سپیده‌ بود
که تاریکی شب پنهانش نمی‌کرد.
سکوت،
صدای نفس‌هایش را می‌شنید،
که با نفس‌های کودکش‌ همراه بود.
همین روزها متولد می‌شد
تا به فریاد گریه
همراهی اش کند،
در طلب عشق و زندگی
از کام مرگ.

// // ?>


به روی برف نشان قدم نخواهد ماند (فقر، غنا و اشرافیت در شعر روزگار مشروطه)

دریافت مقاله‌ی «به روی برف نشان قدم نخواهد ماند (فقر، غنا و اشرافیت در شعر روزگار مشروطه)»

فقر و غنا یا داشتن و نداشتن که در ادبیات کلاسیک منظوم ایران همواره جایگاهی داشت، در دوران مشروطه از دیدگاهی جدید مورد ملاحظه قرار می‌گیرد. بدین معنی که فقر اکنون دیگر به عنوان یک امر طبیعی و محتوم تلقی نمی‌گردد و غنای گروه‌های ویژه به عنوان عامل فقر و تیره‌روزی گروه‌های بزرگ‌تری تعبیر می‌شود.

علی خان ظهیرالدوله در یکی از اشعارش سیمایی از اختلاف شدید طبقاتی موجود در جامعه ایران عصر مشروطه به دست داده است:

یکی صد جامه دارد، جمله دیبا
یکی بر تخت زر خفته شب و روز
[…] یکی صد اسب و ده کالسکه دارد
یکی را خانه و باغ است و ملک است
یکی را عور می‌بینی سراپا
یکی از صورت سرماست در سوز
برهنه پا یکی رو بر ره آرد
یکی بی‌خانمان است این چه سلک است

(ظهیرالدوله، ۱۳۶۷: ۴۷۵)

فقر گروه‌های وسیعی از مردم، از یک سو زمینه‌ساز پیدایش یک سلسله «مشاغل کاذب» و از سوی دیگر رواج تکدی‌گری شده بود.

فرخی:

به پایتخت کیان ای خدا شود روزی
در این خرابه به هر جا که پای بگذاری
که چشم خلق نبیند گدای دست دراز
غم است و ناله و فریاد داد و سوز و گداز

(فرخی، ۱۳۵۷: ۱۴۹)

با فلاکت مملکت از چارسو پُر سائل است وز برای این همه سائل کسی مسئول نیست

(همان مأخذ: ۱۱۴)

سید اشرف‌الدین نسیم شمال در اشعاری که در پاسخ روزنامه‌ی ملانصرالدین قفقاز سروده است «مشاغل کاذب» عصر خود را معلول فقر می‌داند:

آیا به تو این مُرشد بی‌پیر چه کرده است
رمال چه کرده به تو، جن‌گیر چه کرده
دانی تو که این مرشد نقال فقیر است
این شیخ مقدس که زند فال فقیر است
یا چله‌نشین صاحب تسخیر چه کرده است
تا چند به حاجی دهد آزار آملا
جن‌گیر بود مفلس و رمال فقیر است
از فقر شده داخل این کار آملا

(نسیم، ۱۳۷۰: ۱۷۱ – ۱۷۰)

در کشوری که بی‌کاری و فقر و فلاکت گریبان‌گیر گروه‌های وسیعی از مردم است، قبح گدایی از بین می‌رود.

نسیم:

اندر این کشور که از بهر رعیت کار نیست هر که بنماید تکدی از برایش عار نیست

(همان مأخذ: ۴۴۲)

گویندگان این دوره با قرار دادن فقر توده‌های مردم در مقابل ثروت اقشار فوقانی و مقایسه‌ی این دو، معمولاً اغنیا را به عنوان غاصبان اموال فرودستان معرفی می‌نمودند.

ظهیرالدوله:

کجا در قطعه‌ای از ارض این‌سان
[…] امیران جمله خون خلق خورده
نه رحمت بر گرسنه سیر را هست
به هر راهی فقیری مرده بینی
[…] غنی سرگرم و بی‌رحم است و دل سخت
شنیدی مردمی بی‌درد و درمان
چه غمشان گر فقیران جمله مُرده
نه شفقت بر فقیری میر را هست
ز سرما و ز جوع افسرده بینی
فقیر گرسنه بی‌حس و بدبخت

(ظهیر‌الدوله، ۱۳۶۷: ۴۸۹)

بهار:

ارباب که صنعت و وجاهت از اوست خون فقرا تمام بر گردن اوست

(بهار، ۱۳۶۸: ۱۲۸۴)

ای مفت‌خوران، مفت‌خوری تا کی و چند
ای رنجبران در به دری تا کی و چند
کــو حـس و حـمـیت؟!
بیچـــاره رعیــت؟!

(همان مأخذ: ۲۹۱)

ریحان:

اغنیا مال و منال رنجبر را می‌خورند رنجبر در زیر چنگ اغنیا یادش بخیر

(ریحان، ۱۳۵۱: ۱۷۸)

از چه رو مالکین بی‌انصاف به رعایا چنین کنند اجحاف

(همان مأخذ: ۸۱)

نسیم شمال:

یک ذره ز ارباب ندیده است معیّت بیـچــاره رعــیـت

(نسیم، ۱۳۷۰: ۱۶۲)

اغلب شاعران این دوره خود را حامی فرودستان می‌دانند.

ریحان:

[…] شریک رنج گردیدی تو هر جا رنجبر دیدی فکندی پنجه با اعیان دفاع از رنجبر کردی ز نفع خویش بگذشتی به هر کاری ضرر دیدی در اوراق جریده حرف حق را منتشر کردی

(ریحان، ۱۳۵۱: ۱۳۱)

عارف می‌گوید:

چگونه گشت طرفدار رنجبر عارف کسی که خرد تن و گردنش تبر نکند

(عارف، ۱۳۵۷: ۲۷۱)

نسیم شمال:

در این شهر حامی پیران تویی طرفدار جمله فقیران تویی

(نسیم، ۱۳۷۰: ۳۱۵)

هم او در شعر «سال لوی ئیل» ضمن عرض تبریک به گروه‌های محروم اجتماعی فهرستی از آنان به دست می‌دهد. واژگان به کار رفته چون زارع گرسنه، فقیران رنجبر، زحمتکشان، محنت‌بران،‌ مفلسان، فقیران لات و لوت به خودی خود گویا هستند.

به زارع گرسنه و عریان مبارک است
فرخنده باد سال به اصناف خون جگر
[…] بر زارعان مشهد و تبریز و اصفهان
محنت بران طارم و قزوین و طالقان
[…] از یک طرف برهنه فقیران لات و لوت
اطفالشان برهنه و لاغر چو عنکبوت
امسال از برای فقیران مبارک است
فرخنده باد سال فقیران رنجبر
زحمتکشان صفحه شیراز و بهبهان
بر مفلسان خمسه و زنجان مبارک است
محتاج روز و شب همه بر قوت لایموت
آن اشک شور و آن دل بریان مبارک است

(همان مأخذ: ۱۰۸)

چنین به نظر می‌آید که گروه‌های محروم اجتماعی به جنبش مشروطه دلبستگی شدید پیدا نموده و از آن امید فلاح داشتند.

نسیم:

در کشمکش تهران هنگامه به مجلس بود چون طالب مشروطه، یک سلسله مفلس بود

(همان مأخذ: ۳۶۲)

جوش و خروش فقرا را ببین قال و مقال ضعفا را ببین

(همان مأخذ: ۷۶)

با این حال ایرج میرزا چندان نسبت به مشارکت گروه‌های فرودست اجتماعی در جریانات سیاسی و به طور مشخص مشروطه‌طلبی و قانون‌خواهی خوش‌بین نیست:

تهی‌دستان گرفتار معاشند
از آن گویند گاهی لفظ قانون
اگر داخل شوند اندر سیاست
برای شام شب اندر تلاشند
که حرف آخر قانون بود نون
برای شغل و کار است و ریاست

(ایرج، ۱۳۵۳: ۹۴)

قضاوت شاعری دیگر در مورد فرودستان اجتماعی چنین است:

قوم دیگر بهر کسب نان و تحصیل معاش
تا دو روز عمر را باشند اندر انتعاش
روز و شب هستند آن بیچارگان اندر تلاش
حمله ور بر یکدگر همچون سگان بر گرد لاش

(گل زرد، ش ۱۸، ۱۲۹۹)

پیروزی نهایی مشروطه‌خواهان و تثبیت نسبی نظام مشروطه در زندگی گروه‌های محروم اجتماعی هیچ‌گونه تحول مثبتی به بار نیاورد، بلکه برعکس در اثر ضعف حکومت مرکزی و مداخلات دول بیگانه، تجاوزات قدرتمندان محلی و غارتگرهای خوانین ایلات، اوضاع اقتصادی ایران رو به وخامت گذاشت و پیداست که در چنین اوضاع نابسامان و رکود اقتصادی بیش از همه گروه‌های فرودست اجتماعی آسیب می‌دیدند.

نسیم شمال:

هر سو نگری میان بازار جمله فقرا به حالت زار

(نسیم، ۱۳۷۰: ۳۸۶)

خلق از جان همه بیزار شدند
زارعین جمله گرفتار شدند
کسبه یکسره بیکار شدند

شاعر علت آن را در این می‌داند که «اغنیا داخل این کار [مشروطه] شدند.»

(همان مأخذ: ۱۲۷)

شاعر دیگری در همین زمینه می‌گوید:

خلق چون مردم ماتم زده غوغا دارند
نه به پا کفش و نه عمامه و نه شولا دارند
شکوه‌ها جمله از این گنبد مینا دارند
همه شب ناله و غوغاست که برپا دارند

(گل زرد، ش ۳۰، ۱۲۹۹)

امّا محرومان کماکان خود را موظف به خدمتگزاری به حاکمان می‌دانند.

سید اشرف الدین حسینی (نسیم شمال) این حالت روحی را به تصویر کشیده است:

گرچه نوکر شده از غم بی‌تاب می‌کُند خدمت آقا به شتاب

(نسیم، ۱۳۷۰: ۳۴۶)

او که از این همه بردباری فرودستان دچار حیرت شده می‌پرسد:

تا به کی ای رنجبر داری سکوت؟

(همان مأخذ: ۱۰۷)

ریحان خود فرودستان را مقصر می‌داند:

محتشم غافل ز بدبختان چراست
رنج بردن لب فرو بستن خطاست
کاین چنین هستید نادان ای خدا
رنجبر تا کی در اندوه و بلاست
ای فقیران جمله تقصیر شماست
می‌رسد فصل زمستان ای خدا

(گل زرد، ش ۱۲، ۱۳۳۷)

با این حال در اشعار آن‌ها نوعی خوش‌بینی نسبت به آینده به چشم می‌خورد. اعتقاد به ناپایدار بودن ظلم و آرزوی فنای آن:

جهان سیاه ز ظلم و ستم نخواهد ماند به روی برف نشان قدم نخواهد ماند

(نسیم، ۱۳۷۰: ۱۲۳)

* * *

یکی از گروه‌های اجتماعی که در دوره‌ی مشروطه به شدت مورد اعتراض و حتی تنفر محافل آزادیخواه قرار می‌گرفت، «اشرافیت» ایران بود. […] آنچه که در دوره‌ی قاجار تحت عنوان اشرافیت خوانده می‌شد، به طور عمده عبارت بود از: پاره‌ای از اعضای خاندان قاجار که دارای عنوان شاهزادگی بودند و نیز برخی از اعضای خاندان‌های قدیمی ایرانیان متمول و صاحب نفوذ که اکثراً دارای القاب پر طمطراق بودند. گروه کثیری از دیوانیان میرزاها و مستوفیان نیز در قرن نوزدهم در زمره‌ی مالکان بزرگ در آمده بودند که از آن‌ها گاهی به صورت اشراف و گاهی به عنوان اعیان نام برده می‌شد، این در حالی است که مرز میان اعیان و اشراف دقیقاً معلوم نیست.

آزادیخواهان صدر مشروطه، «اشرافیت» ایرانی را فاقد مشروعیت دانسته و آن‌ها را مایه‌ی عقب‌ماندگی کشور و عامل نفوذ خارجیان و واسطه سیاسی آن‌ها به شمار می‌آوردند. پیداست در کشوری که میزان برخورداری اکثریت قریب به اتفاق مردم از امکانات و تسهیلات زندگی در سطحی بسیار نازل قرار دارد، چنین گروه اجتماعی به سبب دست داشتن بر اموال و دارایی‌ها به خودی خود مورد خشم و رشک سایرین قرار می‌گرفت.

ظاهراً تا پیش از آغاز نهضت مشروطه، توده‌ی مردم به گونه‌ای برتری اعیان و «اشراف» را پذیرا گردیده و آن را امری عادی تلقی می‌نمودند. سید جمال واعظ خطاب به مردم می‌گفت:

«شما ایرانیان تا پارسال اصلاً نمی‌دانستید که شما رعایا هم در این آب و خاک وطن عزیزتان که اسمش ایران است صاحب حق می‌باشید، بلکه به عکس یقین داشتید که تمام این حقوق مختص است به اعیان و اشراف و امرا و علما و بزرگان. و اعتقاد شما این بود که همین قسم که خداوند انعام و چهارپایان را برای منفعت بنی نوع انسان خلق فرموده است، دیگر گوسفند و شتر و گاو و الاغ و اسب هیچ ملاحظه‌ای در خلقت آن‌ها نشده است مگر فقط محض آسایش و راحتی و آسودگی بنی نوع انسان، همین قسم خیال می‌کردید که در خلقت شماها هم خداوند هیچ غرضی نداشته مگر آسایش و راحتی و آسودگی این اعیان و اشراف و رؤسا.»

(یغمایی، ۱۳۵۷: ۱۷۹)

هیأت حاکمه و اقشار فوقانی و ممتاز جامعه‌ی ایران، به علت ساخت ویژه و فرسوده‌ی قدرت (سلطنت استبدادی) و نیز سطح نازل آگاهی سیاسی و اختلافات درون گروهی موفق نشد به طور جدی در مقابل نهضت ضد استبدادی مشروطه مقاومت نماید و نسبتاً زود تسلیم گردیده بود امّا پس از اعلان مشروطیت و آغاز انقلاب واقعی، به زودی از حالت انفعالی و بهت و حیرت خارج شده و با سر سختی سعی داشت از قدرت و ثروت و امتیازات خود دفاع نماید. آن‌ها با امکانات گسترده‌ای که در اختیار داشتند، هر جا که ممکن بود در مقابل جنبش مردم ایستادگی می‌نمودند، این خود موجبات برانگیخته شدن بیشتر آزادیخواهان را فراهم می‌آورد.

روزنامه‌ی روح‌القدس در شماره‌ی اول (۲۵ جمادی‌الثانی ۱۳۲۵) خطاب به این گروه می‌نویسد:

«ای شاخ‌های ظلم و استبداد که سیاهی ظلم و استبدادتان ایران را تیره کرده و چشم تمام ایرانیان را خیره نموده، هرچه تاکنون خیانت به ملت و دولت کردید بس است دیگر مصلحت شما نیست که مثل اعمال سابقه‌تان عمل کنید چراکه در این زمان بحمدالله مردم از خواب غفلت بیدار شده‌اند. دیگر قبول ظلم شما را نخواهند کرد و زیر بار ظلم نخواهند رفت (شیر زن‌های ایرانی رفع ظلم شما را خواهند کرد تا چه رسد به مردهای ایشان).»

ضدیت محمدعلی شاه با اساس مشروطه شرایط لازم را برای ابراز مخالفت آشکار «اشراف» و «اعیان» و سایر قدرتمندان فراهم نمود و دربار شاهی به مرکز ثقل تمامی نیروهای هوادار رژیم سابق تبدیل گردید. نکته‌ی جالب اینکه این گروه اجتماعی نیز به همان اشکال نوین و رایج مشروطه‌خواهان توسل جسته و در روند تشکیل انجمن‌ها در ایران، شمار کثیری از آن‌ها انجمنی به نام «انجمن خدمت» تشکیل دادند.

روزنامه‌ی حبل‌المتین عملکرد انجمن مزبور را مورد انتقاد قرار داد:

«… حتی آن که انجمنی هم تشکیل دادند خود را از سایر افراد امتیاز داده و با سایر مجامع ملی که در تواتر این همه بلایای وارده و مصایب عظیمه گرد هم جمع شده و دفع فتنه را مصمم می‌شدند … هیچ اظهار همراهی و مساعدت … نمی‌کردند کاَنَّه خود را از این ملت جدا دانسته و شریک غم و شادی قوم نمی‌شمردند.»

(حبل‌المتین، ش ۳۹، ۱۹۰۸)

پس از واقعه‌ی ترور اتابک اعظم توسط مشروطه‌خواهان تندرو و ناکام ماندن برنامه‌ی وی در براندازی نظام مشروطه، گروه کثیری از «اعیان» و «اشراف» تحت تأثیر حادثه مذکور (به عبارت صحیح‌تر از ترس جان) در مجلس حاضر شده و آشکارا نسبت به مجلس و مشروطه ابراز وفاداری نمودند. چنانکه حوادث بعدی نشان داد این اعلام وفاداری جنبه‌ی تاکتیکی داشته و گروه مزبور تقریباً در تمامی دوره‌ی اول مشروطه (دوره‌ی سلطنت محمد علی شاه) نسبت به نظام سیاسی نوین موضعی خصمانه داشته است.

ظاهراً بخشی از این گروه با مشروطه‌خواهان همدلی نشان داده و یا اینکه خود در شمار آن‌ها بودند. نویسنده‌ی سر مقاله‌ی روزنامه‌ی حبل‌المتین سعی نموده تفاوت‌های موجود میان گروه اجتماعی مزبور را برای خوانندگان توضیح دهد:

«… به شاهزادگان و خوانین متوسط کار نداریم آن‌ها الحمدالله حس‌شان اغلب بیدار و در مجامع ملی چون سایر افراد در حفظ حقوق ملت و حمایت از قانون عدالت کوشیده و پروانه‌وار در گرد شمع مشروطیت پر می‌زنند و در وقایع مجلس مقدس ناموس و عدالت از هیچ قسم جانفشانی دریغ نمی‌دارند».

(همان مأخذ)

در مقابل این گروه، گروه دیگری را مورد خطاب قرار می‌دهد:

«… روی سخن به جانب طبقه‌ی ممتاز و اکابر اشراف است که بدبختانه در این دو سال مشروطیت آن طور که باید و شاید با این ملت نجیب که سنگ استقلال و بقای دودمان محترمشان را به سینه می‌زند همراهی و مساعدت نفرموده‌اند و این صدماتی که از قتل و غارت و نهب و اسارت در راه حفظ منافعش راجع به این فامیل محترم بود، دستگیری و معاونت نفرموده‌اند.»

بسیاری از گویندگان عصر مشروطه، شعرهایی در ذم «اعیان» و «اشراف» ایران سروده‌اند. میرزاده عشقی با زبانی تلخ به توصیف اشراف ایران می‌پردازد:

[…] در این زمینه هر آن کس گذشت از انصاف
ز هیچ بی شرفی می‌نکرد استنکاف
شرف ورا شود آن‌گاه کمترین اوصاف
از این ره است که آن مرده شو شد از اشراف

هم او در ادامه‌ی همین شعر گوید:

[…] شرف به دزدی کف رنجبر نبود
شرف به داشتن قصر معتبر نبود

(عشقی، ۱۳۵۷: ۱۹۲ – ۱۹۰)

توصیف لاهوتی از چگونگی زندگی اشراف و برخورداری‌شان از امکانات و تسهیلات زندگی:

اشراف درون باغ و بستان
[…] اشراف به فکر خودپرستی
در سیر و سیاحت و گلستان
مشغول قمار و عیش و مستی

(لاهوتی، ۱۳۵۸: ۶۲۸ – ۶۲۷)

هم او در شعر دیگری در این زمینه گوید:

نعمت اشـراف در حساب نیاید زحمت مزدور سال و ماه ندارد

(همان مأخذ: ۸۰ – ۷۹)

میرزا احمد خان کرمانی (استاد بهمنیار بعدی):

[…] سران کشور که باد از تنشان سر جدا
دولت از ایشان فقیر، ملت از ایشان گدا
در ره آمال شوم، کرده وطن را فدا
نه ز آسمانشان هراس، نه بیمشان از خدا

ز مردمی بی‌نشان به اجنبی همنشین

(دنیا، ش ۳، ۱۳۴۷)

فرخی در توصیف تسلط اشراف بر اموال و دارایی‌های کشور گوید:

اشراف عزیز نکته‌سنج من و تو
تا بی حس و جاهلیم یک سر من و تو
چون مار نشسته روی گنج من و تو
پامال کنند دسترنج من و تو

(فرخی، ۱۳۵۷: ۲۵۵)

انتظام‌السادات نیّر در شعری که در روزنامه‌ی دهقان کرمان به چاپ رسیده است از زبان رنجبران، اشراف را مورد نکوهش قرار می‌دهد:

[…] ثمر دولت اشراف بشد خواری من
یک دم این قوم نکردند مددکاری من
مورث ضعف قوی باعث بیماری من
دیده بستند ز غمخواری و دلداری من

همه اولاد مرا خواسته با درد دچار

(صدر هاشمی، ج ۲، ۱۳۶۴: ۳۰۹)

نمونه‌ای دیگر از ارزیابی منفی شاعران از اشراف:

دسته‌ی اشراف کایشان حافظان ملتند
اکثریت را همه جایز ولی در قلتند
از سراپا حیله و از پای تا سر علتند
ملت از کردار این بی‌همتان در ذلتند

(گل زرد، ش ۱۸، ۱۲۹۹)

[…] تحول نظام سیاسی و تبدیل استبداد به مشروطه در بادی امر به معنای سپری شدن ایام حاکمیت اشراف تلقی می‌شود:

دور فرعونی اشراف در ایران بگذشت

(عارف، ۱۳۵۷: ۲۶۳)

به رنجبر ببر از من پیام کز اشراف دگر به دوش تو بار گران نخواهد ماند

(همان مأخذ: ۲۳۷)

پس از تبدیل انتخابات «صنفی» به انتخابات مستقیم، این امکان برای اغنیا و زورمندان (بویژه اشرافیت زمین‌دار) فراهم گردید که با استفاده از اهرم‌های قدرتمند سیاسی و اقتصادی که در اختیار داشتند، آرای مردم (عمدتاً دهقانان) را به خود تخصیص داده و به طور وسیع به مجلس شورا راه یابند.

فرخی صحنه‌ی سیاست عصر مشروطه‌ی ایران را چنین توصیف می‌کند:

هیچ چیزی نیست کاندر قبضه‌ی اشراف نیست
گر وکالت هم فتد در چنگشان انصاف نیست
شاه و دربار و وزارت عزّ و جاه و ملک و مال
هیچ چیزی نیست کاندر قبضه‌ی اشراف نیست

(فرخی، ۱۳۵۷: ۱۰۹)

شاعر دیگری در هیمن زمینه شعری به طنز سروده که در روزنامه «گل زرد» به چاپ رسیده است:

یک دسته ز اشراف شب و روز دویدند
تا آنکه ز دلال بسی رای خریدند
[…] ای ملت بیچاره ز اشراف حذر کن
بگشای کنون چشم و ز هر سوی نظر کن

(گل زرد، ش ۳۶، دوشنبه ۲۳ شعبان)

عارف قزوینی بر آشفته از اینکه اشراف با تکیه به امکاناتی که در اختیار دارند، (زر و زور)، در عصر مشروطه برای مردم وکیل تعیین می‌کنند، چاره‌‌ی کار را چنین می‌بیند:

به زور مشت ز اشراف زر بگیر که تا
[…] در انتخاب به تخریب مملکت ای کاش
وکیل بهر تو تعیین به زور و زر نکند
کمک به بی‌شرف ارباب، برزگر نکند

(عارف، ۱۳۵۷: ۲۷۱)

لاهوتی در ذمّ اشراف:

گر نیست دو دست نامور ما را
تا چند برای نفع خود اشراف
تا کی چو کلاه و کفش بفروشند
کس می‌نرهاند از خطر ما را
آواره کنند و در‌به‌در ما را
این بی‌شرفان به سیم و زر ما را

(لاهوتی، ۱۳۵۸: ۵۷)

خشم و اعتراض نسبت به اشراف ایران به وضوح از اخلال اشعار عارف قزوینی قابل ملاحظه است:

کابینه‌ی اشراف جز ننگی نیست
[…] ایران سراسر پایمال از اشراف
این رنگ‌ها را غیر نیرنگی نیست
آسایش و جاه و جلال از اشراف

دلالی نفت شمال از اشراف

(عارف، ۱۳۵۷: ۴۱۳ – ۴۱۲)

ظاهراً چنین تصور می‌شد تا زمانی که سلطه‌ی اشراف برقرار است هیچ‌گونه امیدی به اصلاح امور نمی‌توان داشت:

تا ز اشراف در این شهر نشان خواهد بود
ما همانیم که بودیم و همان خواهد بود
سیل سرچشمه‌ی غم در جریان خواهد بود
سود ما و تو مبدل به زیان خواهد بود

(گل زرد، ش ۳۰: سال ۴)

شاعری با نام مستعار «نجات علی شاه» پس از گذشت سیزده سال از اعلان مشروطیت هنوز «اشراف» را بر مردم و کشور مسلط می‌بیند:

از ظلم خائنین و اشراف مال اندوز
کالای تنگدستی دارد رواج امروز
[…] امروز ای برادر اشراف فکر خویشند
بر کرسی امارت چسبیده چون سریشند
گرگان آدمی خوار پنهان به جلد میشند

(گل زرد، ش ۲، ۱۲۹۹)

فرخی درباره‌ی فرصت‌طلبی اشراف در عصر آزادی می‌گوید:

پیرو اشراف دادِ نوع خواهی می‌زند با سرشت دیو دعویّ سروشی می‌کند

(فرخی، ۱۳۵۷: ۱۸۱)

برای «پایینی‌ها» مصاحبت با اشراف و پذیرفته شدن در محفل آن‌ها مستلزم دم فروبستن و انکار خویشتن بود:

[…] اگر خواهی که با اشراف باشی روز و شب همدم
اگر خواهی تو اندر مجلس اعیان شوی محرم
سخن در مجلس آقا مگو هرگز ز بیش و کم
که ملت از چه از جور شما باشد به غم توأم

(گل زرد، ش ۲، ۱۲۹۹)

بهمنیار در نکوهش اعیان و کارگزاران گوید:

وکیل و میر و وزیر ز صنف اعیان بود
رنجبر و کارگر، بی سر و سامان بود
اسیر عفریتِ ظلم، ملک سلیمان بود
چو حال او کار ملک، زار و پریشان بود

چو کیسه‌ی او تهی خزانه‌ی مسلمین

چندی اگر بگذرد امور بر این قرار
محو شود نام ملک از ورق روزگار
در کف اعیان بود حکومت و اقتدار
مگر شود کارگر امور را ذمه‌دار

بهر نجات وطن رخش کشد زیر زین

(دنیا، ش ۳: ۱۳۴۷)

ظاهراً پس از تصویب و اجرای قانون نظام اجباری (نظام وظیفه‌ی عمومی) که تمامی جوانان موظف به انجام خدمت زیر پرچم بودند، فرزندان اشراف را از خدمت وظیفه معاف نمودند.

طفل کاسب را جبراً به نظامی گیرند لیک اشراف معافند ز حکم اجبار

(بهار، ۱۳۶۸: ۴۷۳)

منبع:

«سیاست و اجتماع در شعر عصر مشروطه»، تألیف «فاروق خارابی»، نشر دانشگاه تهران، ۱۳۸۰

// // ?>


تو بخواب ای شیعه‌ی پاک‌اعتقاد! (چند قطعه شعر از اشرف الدین رشتی/ نسیم شمال)

دریافت فایل قابل چاپ شعرها

دَری وَری

گریه مکن عزیز من موسم نوبهار میاد
باز به باغ و بوستان میوه آبدار میاد
بلبل مست نغمه زن بر سر شاخسار میاد
غلّه ز خوار می‌رسد گندم شهریار میاد

بزک نمیر بهار میاد خربزه با خیار میاد

دخترک عزیز من از غم نان به سر مزن
لولی اشک‌ریز من بر دل من شرر مزن
طفلک با تمیز من شعله به خشک و تر مزن
سال دگر برای تو شوهر غمگسار میاد

بزک نمیر بهار میاد خربزه با خیار میاد

سال دگر به خوشدلی نان و پنیر می‌خوری
روغن زرد می‌خری شربت و شیر می‌خوری
گوشت کباب می‌کنی دیزی سیر می‌خوری
بر در خانه‌ات همی خربزه بار ‌بار میاد

بزک نمیر بهار میاد خربزه با خیار میاد

دخترکا عذار تو طنطنه بر قمر زند
نافه‌ی چین زلف تو لطمه به مشک تر زند
لعل لب ملیح تو طعنه به نیشکر زند
ماهِ دگر برای تو مشتری از تتار میاد

بزک نمیر بهار میاد خربزه با خیار میاد

هر چه خوری بخور ولی غم مخور از گرسنگی
یک دو سه روز صبر کن، سم مخور از گرسنگی
غصّه و غم به جای نان کم مخور از گرسنگی
شام اگر نخورده‌ای فردا واست ناهار میاد

بزک نمیر بهار میاد خربزه با خیار میاد

شام نمی‌خوری مخور گُشنه بخواب دم مزن
گر به تنت فرو رود دشنه بخواب دم مزن
خشک شده است آب‌ها تشنه بخواب دم مزن
چرخ‌زنان به کام ما گردش روزگار میاد

بزک نمیر بهار میاد خربزه با خیار میاد

دَری وَری

میان مدرسه هر شب بخور یا شیخ سرما را
به یاد کرسی و منقل بخوان این شعر زیبا را
مخور غم فصل تابستان تو خواهی دید گرما را
«اگر آن ترک شیرازی بدست آرد دل ما را

به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را»

میان حجره از سرما بِکِش آه و فغان هر شب
به عشق چشمه‌ی خورشید رو بر آسمان هر شب
به یاد منقل و آتش بزن آتش به جان هر شب
به پیش مشعل مهتاب بردار و بخوان امشب

حدیث شیخ ابوالپشم و کتاب نان و حلوا را

تو ای بیچاره در دنیا دگر راحت نخواهی یافت
به قول خواجه حافظ بعد از این دولت نخواهی یافت
بجز غربت بجز ذلت بجز محنت نخواهی یافت
«بده ساقی می باقی که در جنت نخواهی یافت

کنار آب رکناباد و گلگشت مصلّی را»

بزرگان جملگی خفته به روی رختخواب خود
کشیده ماه را هر شب میان رختخواب خود
مهیّا کرده با دلبر شراب خود کباب خود
تو هم در زیر سر بگذار از سرما کتاب خود

به یاد آور کنیزان کتاب الف و لیلا را

به شیخ بینوا سرکارِ والا کی نظر دارد
دعاها در دل سخت بزرگان کی اثر دارد
جناب حضرت اشرف ز سرما کی خبر دارد
غنی در نیم شب سوی خرابه کی نظر دارد

که تا بیند برهنه مفلسان بی سر و پا را

اگرچه بنده دنیا را روان چون آب می‌بینم
ز سرما خویش را چون مرده در دولاب می‌بینم
ولی خود را در این آب روان غرقاب می‌بینم
لحاف و پوستین و منقل اندر خواب می‌بینم

بیا در مدرسه بنگر حصیر کهنه‌ی ما را

شبی در خواب می‌دیدم لباس تازه‌ای دارم
به من یک خانه قسمت شد در و دروازه‌ای دارم
میان جیب‌هایم پول بی‌اندازه‌ای دارم
میان رختخواب گرم و نرم آوازه‌ای دارم

شدم بیدار دیدم باز عریان جمله اعضا را

مرا گر قوّه بودی چون جوانان کسب می‌کردم
میان گردش صحرا مهیّا اسب می‌کردم
ز روی میل و رغبت کسب را دلچسب می‌کردم
پر طاووس نصرت را تبارک نصب می‌کردم

که تا مردم بینند این جمال و قدّ و بالا را

اگر من مال و دولت داشتم انفاد می‌کردم
ذغال و خاکه می‌دادم بسی امداد می‌کردم
فقیران را در این فصل زمستان شاد می‌کردم
یتیم و بیوه‌زن را راحت و دلشاد می‌کردم

غنی می‌کردم از احسان فقیر و پیر و برنا را

اگر من مال و دولت داشتم انعام می‌دادم
درین فصل زمستان رخت بر ایتام می‌دادم
برای هر گدائی نصف شب پیغام می‌دادم
یکی را پول می‌دادم یکی را شام می‌دادم

یکی را پوستین تا دور سازد رنج سرما را

اگر من مال و دولت داشتم هر شب در این تهران
به روی سفره می‌چیدم بساط نعمت الوان
فقیران را در این فصل زمستان کردمی مهمان
پلو یکسو چلو یکسو خورش از یک طرف جوشان

به خاص و عام می‌دادم فسنجان و مسمّا را

خیالات شب‌های دراز زمستان

شبی در خواب دیدم محرمانه
بریدم رخت دامادی شبانه
عروس تازه آوردم به خانه
چنین می‌گفت رقاص زنانه

شتر در خواب بیند پنبه دانه

گداها را همه مسرور دیدم
به‌ فصل عید جشن‌ و سور دیدم
شکم‌ها را همه معمور دیدم
زدم فی‌الفور طبل شادیانه

شتر در خواب بیند پنبه دانه

بدیدم قطع گردیده صداها
به دوش جمله از‌ اطلس رداها
لباس تازه پوشیده گداها
همه با طمطراق خسروانه

شتر در خواب بیند پنبه دانه

بدیدم اغنیا کرده حمایت
به‌ یادم آمد آن دم این‌ حکایت
ز کوران‌ و شلان کرده ‌رعایت
که جنّت می‌دهد حق با بهانه

شتر در خواب بیند پنبه دانه

صلات ظهر رفتم منزل خان
به روی میز نعمت‌های الوان
بدیدم سفره‌چی می‌گسترد خوان
گروهی جمع در آن آستانه

شتر در خواب بیند پنبه دانه

ز اقسام خورش در سفره چیده
قدح با آب لیمو صف کشیده
خورش‌ها را همه ناظر چشیده
مثال گفتگوی شاعرانه

شتر در خواب بیند پنبه دانه

کته چون دامن دشت نهاوند
پلو چون قلّه‌ی کوه دماوند
چلو طعنه زده بر کوه الوند
نموده مرغ در وی آشیانه

شتر در خواب بیند پنبه دانه

به‌دل گفتم عجب کشکی خریدیم
عجب خیری ازین مشروطه دیدیم
عجب بهر فقیران سفره چیدیم
عجب تقسیم شد وجه اعانه

شتر در خواب بیند پنبه دانه

عجب اصلاح شد اوضاع ایران
عجب جمع‌آوری شد از فقیران
عجب آباد شد این خاک ایران
عجب بی‌جا زدیم این قدر چانه

شتر در خواب بیند پنبه دانه

چرا خوابیده‌ای فصل بهار است
بنفشه جلوه‌گر در جویبار است
آلاله شعله‌ور در کوهسار است
نمی‌دانم خبر داری تو یا نه؟

شتر در خواب بیند پنبه دانه

نه ادراک و نه استعداد داریم
فقط در بیستون فرهاد داریم
نه مشروطه نه استبداد داریم
ز شیرین نیست نامی در میانه

شتر در خواب بیند پنبه دانه

همیشه تشنه نهر آب بیند
برهنه خرقه‌ی سنجاب بیند
گرسنه نان سنگک خواب بیند
مقصّر خواب بیند تازیانه

شتر در خواب بیند پنبه دانه
گهی قپ‌قپ خورد گه دانه دانه

زارع در زیر شلاّق به ارباب گوید

ای ظالم ستمگر برزن بلا نبینی
شلاّق را به لنگر برزن بلا نبینی

ما زارعین مظلوم هر روزه در بلائیم
آخر ترحمی کن ما بنده‌ی خدائیم
گاهی به چنگ ارباب گه دست کدخدائیم
بر مفلسان مضطر برزن بلا نبینی

شلاّق را به لنگر برزن بلا نبینی

مشروطه را گرفتیم آخر نتیجه این شد
داغ و درفش و شلاق قسمت به زارعین شد
گویا که قسمت ما روز ازل چنین شد
ای موذی مزوّر برزن بلا نبینی

شلاّق را به لنگر برزن بلا نبینی

پیغمبر مکرم آن هوشمند بارع
یعنی ز زارعین است محصول این مزارع
گویا گرفتی از شمر تعلیم این نسق را
من زیر چوب شلاّق تو می‌خوری عرق را
ما مردمان دهقان از علم و عقل دوریم
سال دوازده ماه عریان و لخت و عوریم
مشروطه را گرفتید کو قسمت رعیّت
اسلام مضمحل شد کو ذرّه‌ای معیّت
ما تشنه و گرسنه در آفتاب و گرما
کمتر به ما بده فحش مقصود را بفرما
هر دم برای ارباب دار و ندار خود را
هم مالیات دادم هم ایلجار خود را
افسوس حق زارع امروز پایمال است
گویا که خون ملت بر مالکین حلال است
فرمود حاصل زرع باشد حلال زارع
ای دشمن پیمبر برزن بلا نبینی
پامال کردی از ظلم یکباره حرف حق را
یک چطور و دو چطور برزن بلا نبینی
هر چند چشم داریم امّا کریم و کوریم
ای مفت‌خوار ابتر برزن بلا نبینی
بر باد رفت ناموس کو غیرت و حمیّت
ای مستبد کافر برزن بلا نبینی
زیر پلوی ارباب مملوّ ز مرغ و خرما
ای منکر قلندر برزن بلا نبینی
دوشاب و مرغ و جوجه ماست تقار خود را
با سنگ و چوب گو سر برزن بلا نبینی
حاصل از این ادارت فریاد قیل و قال است
ای خواجه‌ی توانگر برزن بلا نبینی

شلاّق را به لنگر برزن بلا نبینی

ارباب همین که این اشعار را شنید حکم کرد همان ساعت با جوالدوز دهان زارع بیچاره را دوختند.

وقتی که نان و گوشت در تهران گران بود امر به صبر میفرماید

صبر کن آرام جانم صبر کن
صبر کن آرام جانم صبر کن

بعد ازین تهران گلستان می‌شود
گوشت‌های شیشک ارزان می‌شود
در دکان‌ها نان فراوان می‌شود
مشکلات از صبر آسان می‌شود

صبر کن آرام جانم صبر کن

از برای نان گندم غم مخور
گر نداری اَرده‌ی قم غم مخور
جان من از بهر مردم غم مخور
ور شرابت نیست خُم‌خُم غم مخور

صبر کن آرام جانم صبر کن

لاله در گلشن شود خوشبو ز صبر
اسفناج ما شود کوکو به صبر
آدم بدخو شود خوش‌خو به صبر
نان سنگک هم شود نیکو به صبر

صبر کن آرام جانم صبر کن

ای پری رخسار محبوبُ‌القلوب
صبر کن از ظهر تا وقت غروب
گر تو می‌خواهی بگیری نان خوب
گر زند شاطر به فرقت سنگ و چوب

صبر کن آرام جانم صبر کن

گر بیفتی همچو موش اندر تله
گر برآری فصل پیری آبله
گر خرت ماند عقب از قافله
گر رفیقت هست شمر و حرمله

صبر کن آرام جانم صبر کن

بعد از این منسوخ می‌گردد جفا
انگلیس آید سر عهد و وفا
روس با آلمان کند صلح و صفا
تو بکِش بر چشم خود سرمه جفا

صبر کن آرام جانم صبر کن

مادران مِن بعد دانا می‌شوند
کورها از علم بینا می‌شوند
دختران باهوش و خوانا می‌شوند
این فقیران هم توانا می‌شوند

صبر کن آرام جانم صبر کن

غم مخور سال دگر نان می‌خوری
گوسفند و مرغ بریان می‌خوری
میوه‌ی شیرین به شمران می‌خوری
در سر سفره فسنجان می‌خوری

صبر کن آرام جانم صبر کن

در جراید گر خبرها شد دروغ
نقل کاشان با خطرها شد دروغ
گفتگوها در گذرها شد دروغ
قتل نایب با پسرها شد دروغ

صبر کن آرام جانم صبر کن

خصم اگر آغاز هتّاکی کند
گر نظام‌الملک بی‌باکی کند
روس در تبریز سفّاکی کند
ملّت تبریز را شاکی کند

صبر کن آرام جانم صبر کن

گر بهم دادند نسبت از فساد
گر نوشتند از نجف حکم جهاد
ور شده بازار امنیت کساد
تو بخواب ای شیعه پاک اعتقاد

صبر کن آرام جانم صبر کن

بعد از این پیران جوانی می‌کنند
اهل تهران شادمانی می‌کنند
نوجوانان مهربانی می‌کنند
با شرافت زندگانی می‌کنند

صبر کن آرام جانم صبر کن

از برای نان مکن اینقدر لج
می‌رود سال دگر شاطر به حج
صبر کن الصّبر مفتاح ‌الفرج
شیخ جعفر گفت با ملاّ فرج

صبر کن آرام جانم صبر کن
صبر کن دردت به جانم صبر کن

منبع:

  • «دیوان کامل نسیم شمال»، مؤلف «اشرف‌الدین رشتی»؛ با مقدمه‌ی «سعید نفیسی»، نشر سعدی، ۱۳۶۸
// // ?>


غم‌های شهر سیاه (گزیده‌ای از شعر عرب با موضوع فقر)

دریافت فایل قابل چاپ شعرها

سایه و گرمگاه

همه‌ی مزارعِ جهان

دو لبِ کوچک را دشمنند

همه‌ی خیابان‌های تاریخ

دو پایِ برهنه را

محبوبم!

آنان سفر می‌کنند و ما چشم‌به‌راه می‌مانیم

آنان چوبه‌های دار را در تملّک دارند

ما گردن‌ها را

آنان مرواریدها را

ما خال و خَجَک را و کهیر را

آنان شب را و سپیده را و پسینگاه را و روز را

ما پوست را و استخوان را

ما در گرمگاه می‌کاریم و آنان در سایه از کِشتِ ما می‌خورند

دندان‌هایشان به سپیدیِ دانه‌های برنج است

دندان‌های ما به وحشت‌زاییِ بیشه‌ها

سینه‌هایشان به نرمایِ ابریشم است

سینه‌های ما به تیرگیِ میدان‌های اعدام

با این همه ما پادشهانِ جهانیم:

خانه‌هایشان را برگ‌های مصنّفات پوشیده است

خانه‌های ما را برگ‌های خزان

در جیب‌هایشان نشانی‌های خائنان و دزدان است

در جیب‌های ما نشانی‌های تندر و رودها

آنان پنجره‌ها را در تملّک دارند

ما بادها را

آنان کشتی‌ها را

ما خیزاب‌ها را

آنان نشان‌های افتخار را

ما گل و لای را

آنان دیوارها و مهتابی‌ها را

ما رسن‌ها و خنجرها را

و اکنون،

بیا تا بر پیاده‌روها بخوابیم محبوبِ من.

محمد الماغوط

 

مرگ پسرک

مرگ در میدان وزوز ‌کرد

سکوت چون کَفَن بر زمین نشست

مگسی سبز نزدیک آمد

از گورستان‌های غم‌‌گرفته‌ی روستاها آمده بود

بر فرازِ پسری بال چرخاند

که در شهر جان داد

و هیچ چشمی بر او اشک نریخت!

مرگ در میدان وزوز کرد

چرخ‌ها غِژ کرد و در جا ایستاد

گفتند: پسرِ کیست؟

هیچ‌کس پاسخ نگفت

هیچ‌کس جز خودِ او اینجا نامش را نمی‌داند!

«آه طفلک!»

گفته شد و گوینده‌ی مغموم ناپیدا بود،

چشم‌ها در چشم‌ها می‌نگریست،

هیچ‌کس پاسخ نگفت

مردمان در شهرهای بزرگ به سان یک شماره‌اند

پسری می‌آید

پسری می‌میرد!

سینه ساکن شده بود

و آن کفِ دست که در خاک چنگ زده بود برگشت

و دو چشم خیره شده وحشت‌زده

باز ماند بی پلک برهم زدنی!

هنگام آن رسیده بود کان پایِ آواره آرام گیرد!

وقتی او را در خودرویی سپیدرنگ انداختند

بر فرازِ جایگاهِ او به خون رنگین

مگسی سبز چرخ‌زدن آغاز کرد!!

احمد عبدالمُعطی حجازی

 

غم‌های شهر سیاه

بر راه‌های شهر

چون شب سایبانی از شاخ و برگ خود بگسترَد

و اندوهِ ژرفِ خود بپاشَد

در سکون سر فرود آورده‌شان بینی

خیره شده در رخنه‌ها

آن دم گمان خواهی برد گردن نهاده‌اند

امّا حریق در خود نهان دارند!

* * *

بر راه‌های شهر

آنگاه که تاریکی

تندیس‌های مرمرین خود را به پا می‌دارد

و از سرِ عصیانگری ویران می‌کند

و پلکانِ پیچانِ آن

کائنات را

تا گذشته‌ای بس دور بس دور فرود می‌آرد

و کرانه‌های عنبرینِ آن

در خاطرات غرق می‌شود

و از بیداری رویگردان

و در نهادِ هر کس دیواری قد می‌افرازد

از گِل و از الماس و از خواهِش تن

و شبی خواب‌آلود می‌شود، و روزی بیدار

تا چراغ‌ها را برای ظلمات چینَد

در آنجا خونِ آرامش بخوشد

به سانِ خشکیِ گورها

در آن دم قلبِ شهر

همچو شیئی بی‌مقدار می‌شود

چون اجاقی در گرمگاه

چون چراغی بر سرِ راهِ نابینا

چون آفریقا در ظلمتِ اعصار

گنده پیری پیچیده در بخور

و گودالِ سترگِ آتشی

و منقارِ جغدی

و شاخِ چهارپایی

و تعویذی از نیایشی قدیمی

و شبی پُر آینه

و رقصِ سیاهپوستانِ برهنه‌ای

که در شادمانیِ سیه‌فامی آواز می‌خوانند

و غفلتِ گناهانی

که شهوتِ ارباب بیدارش نگه می‌دارد

و کشتی‌هایی آکنده از کنیزکانِ زیبا

و مشک و عاج و زعفران

ارمغان‌هایی بدون جشن

که هر زمانشان باد می‌رانَد

برای سفید پوستِ این روزگار

اربابِ هر روزگار

* * *

و در خیالِ هستی مزرعه‌ای کشیده خواهد شد

که برهنگانی را جامه خواهد پوشید، و برهنگانی را برهنه تر خواهد ساخت

و پژمردگی‌هایش در رگ‌های زندگی روان خواهد شد

و بر رنگِ آب‌ها رنگ خواهد زد

بر روی ایزد رنگ خواهد زد

غم‌های آن به سانِ خنده بر لبان خواهد بود

خودکامگان را حتی خواهد رویانید

و بردگان را حتی

آهن را حتی

و قید و بند را حتی

و هر روز چیز تازه‌ای خواهد رویانید

* * *

امّا آنان در آن هنگام که تاریکی

در راه‌های شهر

موانعی از سنگ سیاه می‌سازد

دستانِ خود را در آرامش

به سوی مهتابی‌های فردا دراز می‌کنند

حال آنکه خود فریادهایی دربندند

در سرزمینی دربند

روزهایشان خاطره‌هایی است زخم‌آگین

از سرزمینی زخم‌آگین

رخسارهای آنان چون کف دستِ آنان محزون است

در سکون رخسارها را سر فرود آورده بینی

خیره شده در رخنه‌ها

آن دم گمان خواهی برد گردن نهاده‌اند

امّا حریق در خود نهان دارند!

محمد الفیتوری


 

منبع:

«از سرود باران تا مزامیر گل سرخ: پیشگامان شعر امروز عرب»، گردآورنده و مترجم: «موسی اسوار»، انتشارات سخن، سال ۱۳۸۱

// // ?>


«نام تو خواب را بر هم می‌زند» (مجموعه اشعار عاشورایی)

فهرست

۱- خط خون
۲- شام غریبان
۳- آنان هفتاد و دو تن بودند
۴- داغ هجران
۵- در آن کویر سوخته
۶- صبح انعکاس تبسم توست
۷- معنای بلند یا ابا عبدالله …
۸- هجرت
۹- ای بهترین بهانه!
۱۰- بیات نینوا
۱۱- آخرین ققنوس
۱۲- دو بیتی‌ها
۱۳- بوی محرم
۱۴- سیاووش زیبا
۱۵- اوج عطش
۱۶- شمشیر و شهادت
۱۷- شکفتن در بهار زخم
۱۸- به اسطوره‌ی عزت و آزادگی امام حسین(ع)
۱۹- غزلی ناتمام
۲۰- در رثای امام حسین(ع)
۲۱- در عطش نیزه و نوازش
۲۲- در حوالی عطش
۲۳- معراج حضور
۲۴- روز واقعه
۲۵- سرود حماسی حبیب بن مظاهر
۲۶- در معنی حریّت اسلامیه و سرِّ حادثه‌ی کربلا
۲۷- شط عطش سوز
۲۸- چراغ زمزمه
۲۹- زیارت نواحی مقدس
۳۰- جام شفق
۳۱- لالایی عاشورا
۳۲- زینب


 

خط خون

شمشیری که برگلوی تو آمد

هر چیز و همه چیز را در کائنات

به دو پاره کرد:

هر چه در سوی تو، حسینی شد

و دیگر سو، یزیدی.

[…] آه، ای مرگ تو معیار!

مرگت چنان زندگی را به سخره گرفت

و آن را بی‌قدر کرد

که مردنی چنان،

غبطه‌ی بزرگ زندگانی شد!

خونت

با خون‌بهایت، حقیقت

در یک طراز ایستاد

و عزمت، ضامن دوام جهان شد

که جهان با دروغ می‌پاشد.

و خون تو، امضای«راستی»ست؛

و تو را باید در راستی دید

و در گیاه،

هنگامی که می‌روید

در آب،

وقتی که می‌نوشاند

در سنگ،

چون ایستادگی‌ست

در شمشیر

آن زمان که می‌شکافد

و در شیر،

که می‌خروشد؛

در شفق که گلگون است

در فلق که خنده‌ی خون است

در خواستن

برخاستن؛

تو را باید در شقایق دید

در گل بویید

تو را باید از خورشید خواست

در سحر جُست

از شب شکوفاند

با بذر پاشاند

با باد پاشید

در خوشه‌ها چید

تو را باید تنها در خدا دید

[…] نام تو خواب را برهم می‌زند

[…] حر، شخص نیست

فضیلتی است

از توشه بار کاروان مهر جدا مانده

آن سوی رود پیوستن

و کلام و نگاه تو

پلی‌ست

که آدمی را به خویش باز می‌گرداند

و توشه را به کاروان

[…] ستم، دشمنی زیباتر از تو ندارد

و مظلوم، یاوری آشناتر از تو…

(علی موسوی گرمارودی)

 

شام غریبان

(۱)

پایان آن حماسه‌ی درد آلود

شامی غریب بود

شامی گرفته و غمناک

دیگر همیشه شعر

دیگر همیشه مرثیه

در بحر اشک بود

(۲)

بعد از فرو فتادن خورشید

از شانه‌های مضطرب صبح

فردا همیشه غم‌زده و گنگ

در هیئت غبار می‌آید

(۳)

فریاد!

آتش به جان خیمه در افتاد

چشمی به خیمه‌گاه

چشمی به قتلگاه

زینب میان آتش و خون

ایستاده است

ای ابر بهت از چه نمی‌باری؟

(۴)

ای دشت های محو مقابل

اعماق بی‌ترحم و تاریک

ای اتفاق گرم

با ما بگو

زینب کجا گریست؟

زینب کجا به خاک فشانید

بذر صبر؟

بر ماسه‌های تو ای گرد باد مرگ

وقت درنگ ناقه‌ی دلتنگی

زینب چه می‌نوشت؟

(سلمان هراتی)

 

آنان هفتاد و دو تن بودند

میزبانان به دعوت باطل رفتند

میزبانان به بیعت آذوقه

دلقکی بر شمشیر خلیفه می‌رقصید

پریشانی در کوفه فراوان بود

قوس قامت بیهودگان

به التزام تملق، حیات داشت

چشمان سمج خداناپرستان

به پایداری شب اصرار داشت

میزبانان موافق

میزبانان منافق

نان بیعت را تبلیغ می‌کنند

هفتاد و دو آفتاب

به ادامه‌ی انتشار کهکشان

از روشنان مشرق عشق برآمدند

در گذرگاه حادثه ایستادند

پیراهن خستگی را

با بلند نیزه دریدند

پیش هجوم آنان

سینه دریدند

هفتاد و دو آفتاب از ایمان

که قوام زمین در قیامشان نشسته بود

فرومایگان، دست تقلّب را

در برابر شتابناکی ایشان گشودند

اینان به اعتماد خدا

به اعتصام خویش نماز بردند

باید به آن قبیله دشنام داد

که در راحت سایه نشستند

دامان شکفتن در خویش را کشتند

باید به آن طایفه پشت کرد

که دل خورشید را شکستند

کدام صمیمیت

به انتشار مظلومیت شمایان دست زد

که هنوز هم

طوفان از آن زمین

به ناله می‌گذرد

و ابر به سوگواری

بر آن سایه می‌اندازد

آه ای بزرگواران، یاران

عطش ناپیدای شما را

هزار اقیانوس به تمنّا نشسته است

ای پرندگان افق های آبی دور از چشم

گوش من

صدای بال‌هاتان را شنید

آیا جز به تحیّر

چگونه می‌توان در شما درنگ کرد

مثل جنگل خدا

وقتی شما را بریدند

زمین عطشناک پائین

زیر معنویت خونتان رویید

و افق به مرتبه‌ی ظهور آمد

اسب سحر شیهه‌ای کشید

هفتاد و دو آفتاب

از جنگل نیزه برآمد

(سلمان هراتی)

 

داغ هجران

کاشکی زخم تو در جان داشتم
تا بپویم وسعت عشق تو را
دیدن روی تو آسان نیست، آه
آه از پاییز سرد، ای کاش من
تا بیفشانم به پایت سر به سر
بعد از آن مثل شقایق‌های سرخ
یک غزل بس نیست هجران تو را
پای در کوه و بیابان داشتم
مرکبی از نسل طوفان داشتم
کاشکی من داغ هجران داشتم
از تو باغی در بهاران داشتم
کاشکی جان فراوان داشتم
خلوتی در باغ باران داشتم
کاش صدها شعر و دیوان داشتم

(سلمان هراتی)

 

در آن کویر سوخته

پیش از تو آب معنی دریا شدن نداشت
بسیار بود رود در آن برزخ کبود
در آن کویر سوخته، آن خاک بی‌بهار
گم بود در عمق زمین شانه‌ی بهار
دل ها اگرچه صاف ولی از هراس سنگ
چون عقده‌ای به بغض فرو برد حرف عشق
شب مانده بود و جرأت فردا شدن نداشت
اما دریغ، زهره‌ی دریا شدن نداشت
حتی علف اجازه‌ی زیبا شدن نداشت
بی تو ولی زمینه‌ی پیدا شدن نداشت
آیینه بود و میل تماشا شدن نداشت
این عقده تا همیشه سرِ وا شدن نداشت

(سلمان هراتی)

 

صبح انعکاس تبسم توست

زمین گر برابر کهکشان تکرار شود

حجم حقیری‌ست

که گنجایش بلندی تو را نخواهد داشت

قلمرو نگاه تو دورتر از پیداست

و چشمان تو معبدی

که ابرها نماز باران را در آن سجده می‌کنند

این را فرشته‌ها حتّی می‌دانند

که نیمی از تو هنوز

نامکشوف مانده است

از خلأ نامعلوم‌تری

دست‌هایی که به نیت مکاشفه

در تو سفر کردند

حیران

در شیب جمجمه‌ها ایستاده‌اند

تو آن اشاره‌ای که بر بُراق طوفان نشسته‌ای

تو آن انعطافی

که پیشاپیش باران می‌روی

آن کس که تو را نسراید

بیمار است

زمین

بی‌تو تاول معلّقی است

در سینه‌ی آسمان

و خورشید اگر چه بزرگ است

هنوز کوچک است

اگر با جبین تو برابر شود

دنباله‌ی تو

جنگل خورشید است

شاید فقط

خاک نامعلوم قیامت

ظرفیت تو را دارد

زمین اگر چشم داشت

بزرگواری تو این سان غریب نمی‌ماند

هیچ جرأتی جز قلب تو نسوخت

سپیدتر از سپیده

بر شقیقه صبح ایستاده‌ای

و از جیب خویش

خورشید می‌پراکنی

ای معنویّت نامحدود

زود است حتی در زمین

نام تو برده شود

زمین فقط

پنج تابستان به عدالت تن داد

و سبزی این سال‌ها

تتمه‌ی آن جویبار بزرگ است

که از سرچشمه‌ی ناپیدایی جوشید

وگر نه خاک را

بی تو جرأت آبادانی نیست

تو را با دیدنی‌های مأنوس می‌سنجیدم

من اگر می دانستم

پشت آسمان چیست

و

تو همانی

تو آن بهار ناتمامی

که زمین عقیم

دیگر هیچ‌گاه

به این تجربت سبز تن نداد

آن یک بار نیز

در ظرف تنگ فهم او نگنجیدی

شب و روز

بی قرار پلک‌های توست

وگر نه خورشید

به نور افشانی خود امیدوار نیست

صبح انعکاس لبخند توست

که دم مرگ به جا آوردی

آن قسمت از زمین

که نام تو را نبرد

یخبندان است

ای پهناوری که

عشق و شمشیر را

به یک بستر آوردی

دنیا نمی‌تواند بداند

تو کیستی

(سلمان هراتی)

 

معنای بلند یا ابا عبدالله …

بوی بهار می‌وزد از دشت‌ها هنوز
در دوردست‌ها زوزه‌کش تیرهای مرگ
[…] یک‌بار دیگر العطشم شعله‌ور شدست
یک‌بار دیگر آمده‌ام یاد او کنم
ای ذوالفقار در تف[۱] خون خفته! ای حسین!
مظلومی از درون تو می‌خواندم به خویش
من، این من همیشه مسافر به سوی تو
من، کز غم تو هیئت مجنون گرفته‌ام
ظهری غریب بود و به صحرا شدم خموش
از دور چند خیمه هویدا در التهاب
نزدیک‌تر که آمدم آهم زبانه زد
دانستم آن‌که دیر، بسی دیر کرده‌ام
دیدم که ذوالجناح چو کوه ایستاده است
دیدم زمان، زمان وداعی است دیدنی
دیدم که عشق، تیغ دو دم بر گرفته است
لال تحیّر، آینه سان، شب نداشتم
می‌خواستم به خلسه‌ی خون آشنا شوم
در آن میان حدوث و قدم، مست عشق بود
وقتی که تاخت تشنه به سوی معاد خون
هر سو گریختند شغالان و روبهان
آن‌دم امام در تف «اَمَّن یُجیب»[۲] ماند
در چارسوی عرصه خون راند و گریه کرد
آن‌گاه عرصه بر نفس او سپند شد
آن‌وقت لجّه لجّه‌ی خون مباح را
پیچید شور حیدر کرّار در سرش
یک‌باره تاختند بر او تیغ‌های مرگ
غافل که غیرتش ازلی بود در جهان
آن‌گونه کشتشان که رمق در تنش نماند
این لحظه، آن لحظه‌ی مرگ دوباره بود
اسلام کفر، تن به مجوس و مجوسه زد
روحی بلند همچو ملائک خروج کرد
آن روح، در طواف به گرد امام شد
ای قفل راز اسم پدر را کلید، تو
رو سوی خیمه‌ها ز دل دشت بی‌بهار
دیدم میان عرصه در آن تیغ آفتاب
بالا بلند، پرپر گل، برگ برگ عشق
یک زن که سخت، هیئت مردان مرد داشت
تا دیده غرق خون بدن چاک چاک شاه
خورشید دیده‌ای که شود محو ماهتاب؟
در بطن خون و خاک، دو تنها تو دیده‌ای؟
زن‌ها مگر که خاک به دامان نمی‌کنند؟
پس از چه زینب آن ‌همه ستوار مانده بود؟
از عشق و زخم، ملغمه‌ی جان او چکید
آتش زدند خیمه به خیمه بهار را
غافل که غیرتش ازلی بود در جهان
بس پشته ساختند ز پیر و جوان عشق
دیگر نمی‌شد آن همه تن‌پاره را شناخت
پیچیده شد جنازه‌ی گل‌های بی‌نشان
«ساقی حدیث سرو و گل و لاله می‌رود
دیدم به بوریا ز پس کهنه پاره‌ها
این مرگ، مرگ عزّت بدر و حنین نیست
وقتی سر مبارک او را برید، مرگ
او وارهید تا ببرد هدیه کوفه را
شب بود و من به مطبخ آن خانه آمدم
دیدم که نور می‌زند از خیمه‌ای برون
خون در میان نور چه می‌کرد؟ یا علی!
بی‌غیرتان، «حرّه‌ی واقِم»[۳] قیامت است
ای امّتان کینه چه دارید گفتنی؟!
خون را عراق مظلمه! تاوان چه می‌دهی؟
یک‌بار دیگر العطشم شعله‌ور شده‌ست
ای ذوالفقار در تف خون خفته! ای حسین!
«بازآ که شهر بی‌تو مرا حبس می‌شود
اف بر چنان کسان که نکردند یاریت
«ابن بصیر» های هراسیده از خدنگ
مختار هم اگرچه کشید انتقام تو
شکی ندارد آتش وسواس سروران
باور کنید کرسی لفافه پوش را
«ما آزموده‌ایم در این شهر بخت خویش
ای قفل راز اسم پدر را کلید، تو
ای بی‌سنان و تیغ سپر کشته، الوداع!
در شطّ خون اگرچه غنودی تو یا حسین(ع)!
بانگ شراره‌گون تو پیچیده در جهان
مگریز! لاله‌هاست به گلگشت‌ها هنوز
در اوج خون چکاچک شمشیرهای مرگ
چشمانم از تراوش اندوه تر شدست
افلاک را ز شیون زیر و رو کنم
ای حیدر دوباره برآشفته! ای حسین!
«هَل مِن مُعین»[۴] خون تو می‌خواندم به خویش
من، آن‌که مانده بر دل او آرزوی تو
شش گوشه مرقدی است دل خون گرفته‌ام
«باریده بود عشق» بر ادراک خاک، دوش
و آن‌سوی‌تر سوار سپاهی که در سراب
آهی که چرخ خورد و مرا تازیانه زد
این‌بار نیز تکیه به تقدیر کرده‌ام
آن سو زنی در اوج شکوه ایستاده است
در چشم او ز اشک، سماعی است دیدنی
دیدم حسین(ع) هیئت حیدر گرفته است
می‌خواستم بتازم و مرکب نداشتم
هفتاد و سومین سر از تن جدا شوم
آری لگام مرگ و ستم دست عشق بود
برخاست از مهابت او گردباد خون
پنهان شدند در پس خود خیل گمرهان
دم در کشید واشد و خود را غریب خواند
بر هر شهید فاتحه‌ای خواند و گریه کرد
بانگ «فَیا سُیوف خذینی»[۵] بلند شد
مهمیز کوفت، همینه‌ی ذوالجناح را
آتش گرفت نعره‌ی الله اکبرش
آهن گداختند در او تیغ‌های مرگ
غافل که او حلول علی بود در جهان
جز تیر و زخم بر بدن روشنش نماند
هرچند ظهر، وقت غروب ستاره بود
دیدم که تیغ بر رگ خورشید بوسه زد
روحی که بال و پر زد و قصد عروج کرد
وآن حج ناتمام بدین‌سان تمام شد
یا ایّها الشّهید تو، و ابن الشّهید تو
اسبی عنان گسیخته، برگشت بی‌سوار
مِعجَر[۶] فروکشیده زنی همچون آفتاب
همچون شبان کوفه سیه پوش مرگ عشق
بعد از حسین یک دل طوفان نورد داشت
افکند خویش را ته گودال قتلگاه
مهتاب دیده‌ای که بپیچد بر آفتاب؟
در گودی مغاک، دو دریا تو دیده‌ای؟
یا آن‌که موی خویش پریشان نمی‌کنند؟
در ملتقا[۷]ی تیغ، علی‌وار مانده بود؟
دل، پاره‌پاره از سر مژگان او چکید
تا بگسلند قامت آن سوگوار را
غافل که او حلول علی بود در جهان
با اسب تاختند بر آن کشتگان عشق
یا گشت و شاه‌بیت غزل‌واره را شناخت
در بوریای غربت بی‌انتهایشان
وین بحث با ثَلاثه‌ی غساله می‌رود»[۸]
خورشید را میان شکوه ستاره‌ها
این انتهای شور شگرف حسین نیست
صد بار مرد و زنده شد و وارهید مرگ
آن سر، سر بریده‌ی غرق شکوفه را
مطبخ نه، سوی راز نهان‌خانه آمدم
دل، خسته‌ام کشاند به دنبال رد خون
خورشید در تنور چه می‌کرد؟ یا علی!
آنک جهان ز مقدم قائم قیامت است
ای شام، ای مدینه، چه دارید گفتنی؟!
پاسخ به حلق تشنه‌ی یاران چه می‌دهی؟
چشمانم از تراوش اندوه تر شده‌ست
ای حیدرِ دوباره برآشفته! ای حسین!
آوارگی و کوه و بیابانم آرزوست»[۹]
آنان که بودشان خبر از زخم کاریت
وآن «ابن ربعی»[۱۰] آن سیاست – شعار جنگ
در ظهر مرگ، تیغ نشد در نیام تو
باور کنید قصه‌ی تابوت و کفتران
باور کنید کوفه غیرت فروش را
بیرون کشید باید از این ورطه رخت خویش»[۱۱]
یا ایّها الشّهید تو، و ابن الشّهید تو
وی پیش چشم‌های پدر کشته، الوداع!
«کشتی شکست خورده» نبودی تو یا حسین(ع)!
تا حشر بوی خون تو پیچیده در جهان

(نادر بختیاری)

 

هجرت

این فصل را با من بخوان باقی فسانه است
شب‌گیر غم بود و شبیخون بلا بود
قابیلیان بر قامت شب می‌تنیدند
جان از سکوت سرد شب دل‌گیر می‌شد
امیدها در دام حرمان درد می‌شد
دیدم، شبان خفته را تب‌دار دیدم
مردی صفای صحبت آیینه دیده
مردی حوادث، پایمال همت او
مردی نهان با روح، هم پیمان نشسته
مردی به مردی، دشنه بر بیداد بسته
مردی تذرو[۱۲] کشته را پرواز داده[۱۳]
کای عالمی آشفته، چند آشفتن تو
ابر و نباریدن چه رنگ است این چه رنگ است
یاد اُحد یاد بزرگی‌ها که کردیم
شب‌گیر ما در روز خیبر یاد بادا
این فصل را بسیار خواندم عاشقانه است
هر روز عاشورا و هر جا کربلا بود
هابیلیان بوی قیامت می‌شنیدند
دل در رکاب آرزوها پیر می‌شد
بازار گرم عاشقی‌ها سرد می‌شد
بر خفته‌ی شب، شب‌روی بیدار دیدم
از روزن شب، شوکت دیرینه دیده
عالم ثنا گوی جلال همت او
مردی به رنگ نوح در طوفان نشسته
در خامشی‌ها قامت فریاد بسته
اسلام را در خامشی آواز داده
گیتی فسرد از فتنه تا کی خفتن تو
تیغ و نبرّیدن چه ننگ است این چه ننگ است
آن پهلوانی‌ها، سترگی‌ها که کردیم
قهر خدا در خشم حیدر یا بادا […]

(محمد علی معلم دامغانی)

 

ای بهترین بهانه!

ای بهترین بهانه برای گریستن
با نام داغدار تو ای لاله‌ی بهشت
نام تو در گشایش دل‌های داغدار
در راه بازگشت به خود، عشق کاشته‌ست
بیدار کرد داغ تو وجدان خفته را
شش سوی لاله می‌دمد این چشم! باز کن
وی داغ جاودانه برای گریستن
زیباست هر ترانه، برای گریستن
رمزی‌ست عاشقانه برای گریستن
داغ تو را نشانه برای گریستن
با موج تازیانه، برای گریستن
راهی از این میانه برای گریستن

(قادر طهماسبی)

 

بیات نینوا

گوش کن این گوشه را از ساز من
ای رباب، ای رود، ای نی، ای نوا
دشت خاموش است و صحرا خسته است
پس چه شد آن سایه‌ها و بیدها
آن سیه چشمان زیبای عرب
پس کجایند آن جوانان غیور
می‌وزید از دور عطر پونه‌شان
بوی روح و بوی معبد داشتند
ای کجابانان دشت ناکجا!
از چه این مرغان تلاطم می‌کنند
روی خاک خشم رد خنجر‌ی‌ست
تسخری در باطن تَلواسه‌[۱۴]هاست
خاک سرخ و ابر سرخ و آب سرخ
روح انسان می‌گریزد در سراب
رجعت آوازها در سینه‌هاست
این صلیب خار پیکر، قیصر است
چیست این آویزه‌ی خونین ماه
شیون بادی‌ست جاری هر طرف
عارفان با گله هی‌هی می‌کنند
چشم این آیینه‌ها مبهوت کیست
من فدای جسم صد چاکت، حسین
ای سفیر نسترن در قرن خاک
ای زمان، محکوم محرومیتت
خاک آدم تا ابد گلگون توست
زخم دیدی، تا زمین غلغل کند
تو به خاک و خون کشیدی تیغ را
لاشه زنجیر بر راه تو ماند
ماند جای سینه‌ات بر تیرها
ای مچ زنجیر را وا کرده تو
ای قتیل قمریان در به در
ای غروب عصر شوم قصرها
ای نگین زخم بر انگشت تو
زخم تو تقویم طغیان است و بس
در رگ تاریخ جز سیل تو نیست
ای که می‌گردد به گردت هر بهار
ای فرات تشنه‌کامان زمین
ما همه پیغمبر خون توایم
یا حسین، این عصر، عصر عسرت است
عصر لکنت، عصر پرت گیج‌ها
عصر خالی، عصر خولی، عصر خوک
عصر ذبح گله روحانیان
عصر لبخند سیاست در فراگ
عصر نشر شمر در چاپ جدید
عصر تصویب نیایش گرد تن
در کجای این تنستان کثیف
یا حسین اینجا درخت و دانه نیست
ما شهود نور را گم کرده‌ایم
نیست این جا ابر، شبنم، رود، آب
عصر پخش روح شیطان در شب است
ما به دامان تو هجرت می‌کنیم
هیچ تیغی بر تن تو تیز نیست
تا تو هستی، ای چراغ راه‌ها
شاهد ما باش، ای خورشید پاک
نیست مالیخولیا آواز من
ای همه نیزارهای نینوا
ماه‌ گویی بار از این‌جا بسته است
پس کجا رفتند آن خورشیدها
که میان چشم‌شان شب بود و شب
که تجلی می‌شدند از فرط نور
خال سبز هاشمی بر گونه‌شان
بوی گیسوی محمد داشتند
می‌رود این قطره‌ی خون تا کجا؟
سایه‌ها خورشید را گم می‌کنند
بر فراز بال نعش کفتری‌ست
اضطرابی در عروق ماسه‌هاست
ماه در آیینه مرداب سرخ
کودک تاریخ می‌گرید به خواب
محشر تصویر در آیینه‌هاست
این خدای سکه‌ها اسکندر است
بر کجا می‌گرید این ابر سیاه؟
ناله‌ی شیری‌ست از سمت نجف
بشنو از نی، بشنو از نی می‌کنند
بر سر آوازها تابوت کیست
جان من مجروح ادراکت، حسین
ای صدای لاله در عصر مغاک[۱۵]
ای زمین، تاوان مظلومیتت
از خدا تا خاک رد خون توست
تیغ خوردی تا شقایق گل کند
با رگان خود بریدی تیغ را
نعش خنجر در گلوگاه تو ماند
تا ابد زخم تو بر شمشیرها
تیغ را تا حشر رسوا کرده تو
ای مطاف لاله‌های خون جگر
ای بلای خواب بخت‌النصرها
نشتر تاریخ زیر مشت تو
ماتم تو سوگ انسان است و بس
هرکه خونین نیست از خیل تو نیست
در طوافت عشق هفتاد و دو بار
ای فلات آخر مستضعفین
زائران زخم گلگون توایم
قرن غیبت، قرن غُبن و غربت است
عصر نسل آخر افلیج‌ها
عصر مسخ پاک‌ها با کار پوک
عصر قصابی به دست جانیان
عصر تبعید پرستو از پراگ
عصر قاب عکس در قطع یزید
عصر لغو روح با حکم بدن
می‌توان سر کرد یک شب با لطیف؟
یک طنین، یک باد، یک پروانه نیست
ما به تاریکی تصادم کرده‌ایم
نیست این جا ردپای آفتاب
عصر نفی نور و محو مذهب است
بار دیگر با تو بیعت می‌کنیم
تا تو هستی فرصت چنگیز نیست
چیست برق گله روباه‌ها
ما نمی‌مانیم دیگر در مغاک

(«احمد عزیزی»، از کتاب «کفش‌های مکاشفه»، انتشارات بین‌المللی الهدی، ۱۳۹۰)

 

آخرین ققنوس

[…] کربلا گفتم کران را گوش نیست
بلبلان چه‌چه ز ماتم می‌زنند
هر نظر بر غنچه‌ای تر می‌کنند
گفت بابا بی‌برادر مانده‌ای؟
گر تو تنهایی بگو من کیستم
خیز و اسماعیل را آماده کن
ای پدر حرف مرا در گوش گیر
خیز و با تعجیل میدانم ببر
تشنه‌ام اما نه بر آب فرات
آب در دست کمان دشمن است
آتش اقیانوس را آواز داد
خون اصغر آسمان را سیر کرد
ورنه از غم بلبلی خاموش نیست
روز و شب از کربلا دم می‌زنند
یادی از غوغای اصغر می‌کنند
بی‌کس و بی‌یار و یاور مانده‌ای؟
اصغرم اما نه، اصغر نیستم
سجده‌ی شکری بر این سجّاده کن
خیز و این قنداقه در آغوش گیر
بر سر نعش شهیدانم ببر
آب می‌خواهم ولی آب حیات
تیر آن نامرد احیاء من است
آخرین ققنوس را پرواز داد
خواب زینب را چه خوش تعبیر کرد[…]

(محمدرضا آقاسی)

 

دو بیتی‌ها

دو بیتی‌ها

در هلهله‌ی بتان هر جایی
افروخت شراره ستم سوزی

بنگر حرکات نوح اعظم را
هفتاد و دو کشتی نجات آورد

آن اسوه پاکباز می‌گوید
در دشت جنون ز پا نمی‌افتند

انگشت اشارتی که او دارد
گر شیوه‌ی نو پریدن آموزیم

فردا که ز نیزه می‌دمد خورشید
از خنجر و زخم حجله می‌بندیم

هفتاد و دو لحظه، لحظه‌ی پرواز
هفتاد و دو لحظه‌ی سرافرازی

این گونه که دید خود شکستن را
آموخت ره ز خویش رستن را

در ورطه تشنگی تلاطم کرد
هفتاد و دو نوح وقف مردم کرد

آنان که ز راز مرگ آگاهند
بر مرکب خون هماره در راهند

فردا به مصاف می‌برد ما را
تا قلّه‌ی قاف می‌برد ما را

فردا که خروس مرگ می‌خواند
ما را چو عروس مرگ می‌خواند

هفتاد و دو کربلای پی در پی
سرهای بریده خون چکان بر نی

 

بوی محرم

دشت پر از ناله و فریاد بود
فصل عزا آمد و دل غم گرفت
زهره‌ی منظومه‌ی زهرا حسین
دست صبا زلف تو را شانه کرد
چیست لب خشک و ترک خورده‌ات
روشنی خلوت شب‌های من
تا ز غم غربت تو تب کنم
آه از آن لحظه که بر سینه‌ات
آه از آن لحظه که بر پیکرت
آه از آن لحظه که اصغر شکفت
آه از آن لحظه که سجّاد شد
سلسله بر گردن سجّاد بود
خیمه‌ی دل بوی محرّم گرفت
کشته‌ی افتاده به صحرا حسین
بر سر نی خنده‌ی مستانه کرد
چشمه‌ای از زخم نمک خورده‌ات
بوسه بزن بر تب لب‌های من
یاد پریشانی زینب کنم
بوسه نشاندند لب تیرها
زخم کشیدند به شمشیرها
در هدف چشم کمانگیرها
هم نفس ناله‌ی زنجیرها[…]

(محمدرضا آقاسی)

 

سیاووش زیبا

[…] ای جوهر سرداری سرهای بریده!
[…] و آن روز که با بیرقی از یک سرِ بی‌تن
تا باغ شقایق بشوند و بشکوفند،
تا اندکی از حقِّ سخن را بگزارند
وی اصل نمیرندگی نسل نمیران!
تا شام شدی قافله سالار اسیران!
باید که ز خون تو بنوشند کویران
باید که به خونت بنگارند دبیران […]

(حسین منزوی)

 

اوج عطش

[…] کسی مثل تو، لفظ عشق را معنا نخواهد کرد
زلالی‌های یاران تو را تصویر از این بهتر
کسی مثل تو، مثل تو، به این ایجاز و شیوایی
که جان دادند در اوج عطش دل‌های دریایی[…]

(سهیل محمودی)

 

شمشیر و شهادت

[…] همرهانت صفی از آینه بودند و خوش آن روز

که درخشید خدا در همه‌ی آینه‌هایت […]

(محمدرضا محمدی نیکو)

 

شکفتن در بهار زخم

چه رود است این که از آن سوی سدهای زمان جاریست
که می‌داند چه خواهد رُست از این بارانِ خون‌آلود
[…] هجوم باد پاییز و شکفتن در بهار زخم
شهیدا! بانگ «هَل مِن ناصر»ت موجی است آتش‌ناک
خروشان، موج در موج از کران تا بی‌کران جاریست
که گویی از گلوی پاره‌ی هفت آسمان جاریست
گل این باغ را بوی بهاران در خزان جاریست
که چون خون در عروق آفرینش، بی‌امان جاریست

(ساعد باقری)

 

به اسطوره‌ی عزت و آزادگی امام حسین(ع)

از خامی و خاموشی دژخیم‌هایی که ما بودیم، ما، ای دوست!
در نور فانوسی که جان می‌کند، پا پس کشیدیم و خداحافظ
[…] هر سال کاخی نو بنا کردیم بر استخوان‌های شما ای دوست
کم‌کم به خاکستر گراییدند، دل‌ها، علم‌ها، خیمه‌ها، ای دوست!
در اوج تنهایی ولو یک بار لب تر نکردیم از بیا ای دوست!

(مسلم فدایی)

 

غزلی ناتمام

شور به پا می‌کند خون تو در هر مقام
باده به دست تو کیست؟ طفل جوان جنون
[…] ساقی بی‌دست شد، خاک ز می مست شد
[…] از خود بیرون زدم، در طلب خون تو
عشق به پایان رسید، خون تو پایان نداشت
می‌شکنم بی‌صدا در خود، هر صبح و شام
پیر غلام تو کیست؟ عشق علیه السلام
میکده آتش گرفت، سوخت می و سوخت جام
بنده‌ی حرّ توام، اذن بده یا امام
آنک، پایان من، در غزلی ناتمام

(علیرضا قزوه)

 

در رثای امام حسین(ع)

[…] هر کس در آرزوست که جانش فدا کند
[…] از کربلا به شام چو پیمود مرحله
زان کشتگان چو مرحله‌ای می‌شدند دور
چون عهد کوفیان همه را سست، تارِ صبر
الا فسرده‌ای که به تن جان نداشته
آن کاروان بی‌کس و بی‌زاد و راحله
دوری ز صبر بود به هفتاد مرحله
چون چشم شامیان همه را تنگ، حوصله[…]

(وصال شیرازی)

 

در عطش نیزه و نوازش

[…] با دستانی

سرشار از پرنده و پیغام

آن جا که خاموشی ستارگان

در افق آزادگی‌ات

ترانه می شود […]

(سید علی میرباذل(منصور))

 

در حوالی عطش

[…] ندید نقش تو را کس به حجم آینه‌ها
[…] سزد که رایحه‌ی دردساز دم مدهوش
حکایت همه از صورت خیالی توست
که باغ عشق به داغ شکسته بالی توست […]

(بهمن صالحی)

 

معراج حضور

یک فروغ و آن همه رخسار، روی نیزه‌ها
می‌تپد پیش نگاه مرده‌ی نامردمان
آسمان! من آن همه خورشیدِ در خون خفته
[…] کاروان را، منزل غربت جدا افتاده بود
تا بمانی سرخ رو تا صبح محشر، ای شفق!
آسمان! گر اختران خویش را گم کرده‌ای
شد تماشایی خدا، انگار روی نیزه‌ها!
عشق – صد آیینه در تکرار-روی نیزه‌ها!
یافتم با چشم اختربار، روی نیزه‌ها!
همرهان را تازه شد دیدار، روی نیزه‌ها!
بوسه از لب‌هایشان بردار روی نیزه‌ها!
شرحه شرحه، عشق را بشمار روی نیزه‌ها! […]

(جعفر رسول‌زاده (آشفته))

 

روز واقعه

[…] بر ما زمان آنسان نمی‌گردد که می‌گردید
ای تشنه‌ی خورشید تا از اسب افتادی
یک لحظه تا آغاز روز واپسین مانده‌ست
شک کرده‌ام بر هر که بر بالای زین مانده‌ست…

(عبدالرضا یزدان‌پناه)

 

سرود حماسی حبیب بن مظاهر

قد برافرازید! یک عالم شقاوت پیشِ روست
[…] عقل می‌نالد: حریفان تیغ در خون شسته‌اند
عقل می‌گوید که: بال خسته را، پرواز نیست
پرده بردارید! صد آیینه حیرت، پیشِ روست
عشق می‌غرد: نظرگاه شهادت پیشِ روست
عشق می‌بالد که: اوجی بی‌نهایت پیشِ روست

(جعفر رسول‌زاده (آشفته))

 

در معنی حریّت اسلامیه و سرِّ حادثه‌ی کربلا

هر که پیمان با هوالموجود بست
مؤمن از عشق است و عشق از مؤمنست
عقل سفاک است و او سفّاک‌تر
عقل در پیچاک اسباب و علل
عشق صید از زورِ بازو افکند
عقل را سرمایه از بیم و شک است
آن کند تعمیر تا ویران کند
عقل چون باد است، ارزان در جهان
عقل محکم از اساسِ چون و چند
عقل گوید که خود را پیش کن
عقل با غیر آشنا از اکتساب
عقل گوید شاد شو آباد شو
عشق را آرام جان حریّت است
آن شنیدستی که هنگام نبرد
آن امام عاشقان پور بتول
الله الله پای بسم الله پدر
[…] سرّ ابراهیم و اسمعیل بود
[…] ما سوی الله را[۱۶] ، مسلمان بنده نیست
خون او تفسیر این اسرار کرد
تیغ «لا» چون از میان بیرون کشید
نقشِ «الا الله » بر صحرا نوشت
رمز قرآن از حسین آموختیم
تارِ ما از زخمهاش[۱۷] لرزان هنوز
گردنش از بند هر معبود رست
عشق را ناممکن ما ممکن است
پاک‌تر، چالاک‌تر، بی‌باک‌تر
عشق چوگان باز میدان عمل
عقل مکار است و دامی می‌زند
عشق را عزم و یقین لاینفک است
این کند ویران که آبادان کند
عشق کمیاب و بهای او گران
عشق عریان از لباسِ چون و چند
عشق گوید امتحان خویش کن
عشق از فضل است و با خود در حساب
عشق گوید بنده شو آزاد شو
ناقه‌اش را ساربان حریّت است
عشق با عقل هوس‌پرور چه کرد
سرو آزادی ز بُستان رسول
معنی ذبح عظیم آمد پسر
یعنی آن جمال را تفصیل بود
پیش فرعونی سرش افکنده نیست
ملت خوابیده را بیدار کرد
از رگ ارباب باطل خون کشید
سطر عنوان نجات ما نوشت
از آتش او شعلهها اندوختیم
تازه از تکبیر او ایمان هنوز

(اقبال لاهوری)

 

شط عطش سوز

روزی که ز دریای لبش، دُر میرفت
یک جوی از آن شط عطش سوز زلال
نهر کلماتش از عطش پر میرفت
آهسته به آبیاری حُر می رفت

(جعفر رسول‌زاده (آشفته))

 

چراغ زمزمه

[…] در آن شبی که چراغ خموش خیمه‌ی تو

مجال رفتن داد

به خیمه‌گاه تو ماندیم، جُرمِ ما این است

(ساعد باقری)

 

زیارت نواحی مقدس

«پشت به اقیانوس

هرگز

دعای باران

بالا نمی‌رود!»

رو در روی کویر

فریاد زدی

و باد

صحرا در صحرا

متبرک شد

امشب

به زیارت نواحی فریاد تو آمده‌ام

شاید لب‌هایم

مقدس شوند:

دست‌ها یا شکسته بود

یا بسته

و پایی اگر بود

رو به خستگی می‌رفت

نعره‌های رسا

به دیوارهای ممتد می‌خوردند!

و گلوهای تارکِ فریاد

به تازیانه‌ی بغضی نامحدود

حد می‌خوردند!

از نان مگو!

فکر ایمان

دندان را می‌شکست

و سوء هاضمه

از دو سو بیداد می‌کرد

علف

افسانه‌های هرزه می‌گفت

و اوقات سبز باغ

با قصّه‌های زرد

تلف می‌شد

و شاعران بیگانه

به تبعیت از طاعون

از خاک بی‌بضاعت

ملکوتی پا در هوا را

مطالبه می‌کردند

امشب به زیارت نواحی فریاد تو آمده‌ام

و لبانم سربلند

اعتراف می‌کنند:

اگر گلوی تو نبود

عقل این حنجره

هرگز

به فریادهای بلند قد نمی‌داد

اگر گلوی تو نبود […]

باید برخیزم

و رو به اقیانوس انتظار

شمایل امروزینت را

از دیوار بوسه بیاویزم

شاید دلم – این دعای قدیمی –

در آستانه‌ی نام تو

مستجاب شود

(سید حسن حسینی)

 

جام شفق

روزی که در جام شفق مُل[۱۸] کرد خورشید
شید[۱۹] و شفق را چون صدف در آب دیدم
خورشید را بر نیزه؟ آری، این‌چنین است
بر صخره از سیب زَنَخ[۲۰]، بر می‌توان دید
در جام من می پیش‌تر کن ساقی امشب
بر آبخورد آخر مقدَّم تشنگانند
این تازه رویان کهنه رندان زمینند
من صحبت شب تا سحوری کی توانم
تسکین ظلمت، شهر کوران را مبارک
من زخم‌های کهنه دارم بی‌شکیبم
من با صبوری کینه دیرینه دارم
من زخم‌دار تیغ قابیلم برادر
یوسف مرا فرزند مادر بود در چاه
از نیل با موسی بیابانگرد بودم
من با محمد از یتیمی عهد کردم
بر ثور شب با عنکبوتان می‌تنیدم
بر ریگ صحرا با اباذر پویه کردم
تاوان مستی همچو اشتر باز راندم
من تلخی صبر خدا در جام دارم
من زخم خوردم صبر کردم دیر کردم
آن روز در جام شفق مل کرد خورشید
فریادهای خسته سر بر اوج می‌زد
بی‌درد مردم‌ها خدا، بی‌درد مردم
از پا حسین افتاد و ما بر پای بودیم
از دست ما بر ریگ صحرا نطع[۲۱] کردند
نوباوه‌گان مصطفی را سر بریدند
در برگ‌ریز باغ زهرا برگ کردیم
چون بیوه‌گان ننگ سلامت ماند بر ما
روزی که در جام شفق مل کرد خورشید
بر خشک‌چوبِ نیزه‌ها گل کرد خورشید
خورشید را بر نیزه گوئی خواب دیدم
خورشید را بر نیزه دیدن سهمگین است
خورشید را بر نیزه کمتر می‌توان دید
با من مدارا بیشتر کن ساقی امشب
می ده حریفانم صبوری می‌توانند
با ناشکیبایان صبوری را قرینند
من زخم دارم من صبوری کی توانم
ساقی سلامت این صبوران را مبارک
من گرچه این‌جا آشیان دارم غریبم
من زخم داغ آدم اندر سینه دارم
میراث‌خوار رنج هابیلم برادر
یحیی! مرا یحیی برادر بود در چاه
بر دار با عیسی شریک درد بودم
با عاشقی میثاق خون در مهد کردم
در چاه کوفه وای حیدر می‌شنیدم
عمار وَش چون ابر و دریا مویه کردم
با میثم از معراج دار آواز خواندم
صفرای رنج مجتبی در کام دارم
من با حسین از کربلا شب‌گیر کردم
بر خشک‌چوبِ نیزه‌ها گل کرد خورشید
وادی به وادی خون پاکان موج می‌زد
نامرد مردم‌ها خدا، نامرد مردم
زینب اسیری رفت و ما بر جای بودیم
دست علم‌دار خدا را قطع کردند
مرغان بستان خدا را سر بریدند
زنجیر خائیدیم[۲۲] و صبر مرگ کردیم
تاوان این خون تا قیامت ماند برما
بر خشک‌چوبِ نیزه‌ها گل کرد خورشید

(محمد علی معلم دامغانی)

 

لالایی عاشورا

مدینه بود و غوغا بود
محمد سر زد از مکّه
لالا خورشید من لالا
خدیجه همسر او بود
برای شادی و غم‌ها
لالالا شادی‌ام لالا
خدا یک دختر زیبا
به اسم فاطمه، زهرا
لالالا کودکم لالا
علی داماد پیغمبر
برای دختر خورشید
چراغ خانه ام لالا
علی شیر خدا، لالا
شب تاریک نان می‌بُرد
لالا مشکل‌گشای من
حسن فرزند آن‌ها بود
شهید زهر دشمن شد
لالا کوه بلند من
علی فرزند دیگر داشت
همیشه حضرت عباس
لالا نازک بدن لالا
گل پرپر حسینم کو
کنار رود و لب تشنه
لالالا غنچه‌ام لالا
حسین و اکبرم لالا
کجایی عمه جان زینب
لالالالا گل لاله
شبی سرد است و مهتابی
برایت قصّه هم گفتم
لالالا جان من لالا
اسیر دیو سرما بود
که او خورشید دل‌ها بود
گل امید من لالا
زنی خندان و خوش‌خو بود
خدیجه یار خوش‌رو بود
غمم، آبادیم لالا
به آن‌ها داد لالالا
امید مادر و بابا
قشنگ و کوچکم لالا
برای فاطمه همسر
علی از هرکسی بهتر
گل دُردانه ام لالا
علی مشکل‌گشا لالا
برای بچه ها لالا
گل باغ خدای من
حسن مانند بابا بود
حسن یک کوه تنها بود
تو شیرین‌تر ز قند من
جوانی کوه پیکر داشت
به لب نام برادر داشت
عصایِ دستِ من لالا
گل سرخ و گل شب بو
تمام غنچه‌های او
لالالالا گل فردا
علیّ اصغرم لالا
سکینه دخترم لالا
نکن گریه، نکن ناله
چرا گریان و بی‌تابی
چرا امشب نمی‌خوابی
گل باران من لالا

(مصطفی رحمان‌دوست)

 

زینب

ای زینب، ای زبان علی در کام!

با ملت خویش حرف بزن!

ای زن! ای که مردانگی در رکاب تو، جوانمردی آموخت.

زنان ملت ما، اینان که نام تو آتش عشق و درد بر جانشان می‌افکند، به تو محتاجند بیش از همه وقت.

غرب از یک سو به اسارت و ذلّتشان کشانده است و شرق از سوی دیگر به اسارت پنهان و ذلّت تازشان می‌کشاند و از تو و از خود بیگانشان می‌کند.

ای زبان علی در کام!

ای رسالت حسین بر دوش!

ای که از کربلا می‌آیی و پیام شهیدان را، در میان هیاهوی همیشگی قدّاره بندان و جلادان، هم چنان به گوش تاریخ می‌رسانی، زینب، با ما سخن بگو!

مگو که بر شما چه گذشت!

مگو که در آن صحرای سرخ چه دیدی!

مگو که جنایت آن‌جا تا کجا رسید!

مگو که خداوند، آن روز، عزیزترین و پرشکوه‌ترین ارزش‌ها و عظمت‌هایی را که آفریده است، یک جا در ساحل فرات،

و بر روی ریگزارهای تفتیده‌ی بیابان طف،

چگونه به نمایش آورد و بر فرشتگان عرضه کرد، تا بدانند که چرا می‌بایست بر آدم سجده می‌کردند…؟

آری زینب!

مگو که در آن‌جا بر شما چه رفت!

مگو که دشمنانتان چه کردند، و دوستانتان چه … ؟

آری ای «پیامبر انقلاب حسین»!

ما می‌دانیم

ما همه را شنیده‌ایم از تو.

تو پیام کربلا را، پیام شهیدان را به درستی گذارده‌ای؛

تو. شهیدی هستی که از خون خویش کلمه ساختی.

همچون برادرت که با قطره قطره خون خویش سخن می‌گفت.

اما بگو

ای خواهر،

بگو که ما چه کنیم؟

لحظه‌ای بنگر که ما چه می‌کشیم؟

دمی به ما گوش کن تا مصائب خویش را با تو باز گوییم

با تو ای خواهر مهربان!

این تو هستی که باید بر ما بگریی

ای رسول امین برادر،

که از کربلا می‌آیی و در طول تاریخ،

بر همه‌ی نسل‌ها می‌گذری

و پیام شهیدان را می‌رسانی،

ای که از باغ‌های شهادت می‌آیی و بوی گل‌های نو شکفته‌ی آن دیار را، در پیرهن داری،

ای دختر علی،

ای خواهر،

ای که قافله سالار کاروان اسیرانی،

ما را نیز در پی این قافله با خود ببر!

تو ای حسین!

با تو چه بگویم؟

«شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هائل» و تو ای چراغ راه، ای کشتی رهایی.

ای خونی که از آن نقطه‌ی صحرا، جاودان می‌تپی و می‌جوشی.

و در بستر زمان جاری هستی،

و بر همه‌ی نسل‌ها می‌گذری،

و هر زمین حاصلخیزی را سیراب خون می‌کنی،

و هر بذر شایسته را در زیر خاک می‌شکافی و می‌شکوفانی،

و هر نهال تشنه‌ای را به برگ و بار حیات و خرّمی می‌نشانی،

ای آموزگار بزرگ شهادت!

برقی از آن نور را، بر این شبستان سیاه و نومید ما بیفکن!

قطره‌ای از آن خون را، در بستر خشکیده و نیم مرده‌ی ما جاری ساز!

و تفی از آتش آن صحرای آتش خیز را، به این زمستان سرد و فسرده‌ی ما ببخش!

ای که «مرگ سرخ» را برگزیدی، تا عاشقانت را از «مرگ سیاه » برهانی،

تا با هر قطره‌ی خونت،

ملّتی را حیات بخشی، و تاریخی را به تپش آری، و کالبد مرده و فسرده‌ی عصری را گرم کنی، و بدان بخشش و خروش زندگی و عشق و امید دهی!

ایمان ما،

ملت ما،

تاریخ فردای ما،

کالبد زمان ما،

«به تو و خون تو محتاج است»

(علی شریعتی مزینانی)

 


  1. تف: حرارت، گرمی، روشنی، نور
  2. یا کیست آن کس که اجابت می‌کند.
  3. حره‌‌ی واقم: سنگ‌ستانی در مدینه، که سپاه یزید در قیام حرّه در آن محل ساکن شد.( قیام حرّه: واقعه حرّه یا قیام حرّه، قیامی است که دو سال بعد از واقعه‌ی عاشورا توسط مردم مدینه علیه یزید بن معاویه صورت گرفت.)
  4. آیا کسی هست من را یاری کند؟!
  5. پس ای شمشیرها مرا فرا بگیرید.
  6. معجر: پارچه‌ای که زنان بر سر افکنند، روسری، چارقد
  7. ملتقا: جای دیدار، محل تلاقی
  8. غزلی از حافظ
  9. غزلی از دیوان شمس
  10. شبث بن ربعی از شخصیت‌های چندچهره تاریخ اسلام، وی از سرکردگان کوفه و از طایفه بنی تمیم، ابتدا از یاران علی(ع) بود و در دوره بعد از جمله افراد موثر در قتل حسین بن علی(ع)و دفع مختار گردید.
  11. غزلی از حافظ
  12. تذرو: قرقاول
  13. این بیت تلمیحی دارد به زندگی حضرت ابراهیم(ع)که چهار پرنده را کشت، سپس آن‌ها به امر خداوند زنده شدند.
  14. تلواسه: غم، بی‌قراری، اندوه
  15. مغاک: جای فرو رفته و گود، گودال، گودال عمیق در خشکی و دریا
  16. ما سوی الله: غیر خدا
  17. آلتی کوچک و فلزی که بدان ساز نوازند، مضراب
  18. مل: می، شراب
  19. شید: روشنی
  20. زنخ: سیمین، بلورین
  21. نطع: فرشی چرمین که محکوم به اعدام را بر آن نشانیده و سرش را می‌بریدند، بساط از پوست دباغت کرده که گسترند و بر آن نشینند.
  22. خائیدن: جویدن، به دندان نرم کردن
// // ?>


«ماه خفته زیر هر سنگ» (مجموعه‌ای از اشعار شاعران فلسطینی)

فهرست اشعار

۱- در محاصره
۲- واکنش
۳- وطن کوچک ما گم شد!
۴- حلیمه
۵- بیست و سه گل
۶- وطن اسیر
۷- جانم جانم وطنم!
۸- زندانی و ماه
۹- به فکرِ دیگران باش
۱۰- فراتر از میراث خون
۱۱- عبور
۱۲- ترانه‌ی زنگیانه
۱۳- گاهی
۱۴- ورود به حالت ابر
۱۵- کودک و اردوگاه
۱۶- فصل کوچ
۱۷- پایان ناپذیر
۱۸- رفتند آنان که دوست می داریم


در محاصره

اینجا، پای سراشیبیِ تپه‌ها، در برابرِ غروب

و دهانه‌ی وقت،

نزدیکِ باغ‌هایی بی‌سایه،

کارِ زندانیان را می‌کنیم،

و کار بیکارگان را:

امید را پرورش می‌دهیم.

*

آسمان در بامدادْ سربی است

و در شب‌ها نارنجی. ولی دل‌ها

چون گلِ پَرچین بی‌طرف مانده‌اند.

*

در محاصره، زندگی خودْ وقت است

میانِ یادآوریِ آغازِ زندگی

و از یاد بردنِ پایانش…

*

اینجا، پای بلندی‌های دود، بر پلکانِ خانه

وقت را وقت نیست،

کارِ کسانی را می‌کنیم که سوی خدا برمی‌شوند:

درد را فراموش می‌کنیم.

*

فاصله را میانِ پیکرهای خود

و خمپاره … با حسِّ ششم اندازه می‌گیریم.

*

هر مرگی،

اگرچه منتظَر باشد،

خودْ مرگی نخستین است.

پس چگونه من

زیرِ هر سنگی

ماهِ خفته‌ای بینم؟

*

وقتی که هواپیماها ناپدید می‌شوند، کبوتران

سپیدِ سپید پرواز می‌کنند.

با بال‌هایی آزادْ گونه‌ی آسمان را می‌شویند،

شکوه و مالکیّتِ جَوّ و بازی را بارِ دیگر به دست می‌آورند.

بالاتر و بالاتر، سپیدِ سپید

کبوتران پرواز می‌کنند.

کاش آسمانْ حقیقی بود.

[این را به من مردی گفت رهگذر میانِ دو بمب.]

*

سرزمینی است مهیّای سپیده‌دم،

بر سرِ سهمِ شهیدان از خاک

ما اختلاف پیدا نخواهیم کرد،

اینک آنان به یک سان

فرشِ علف می‌گسترند

تا ما با هم بسازیم!

*

ما تنهاییم، ما تا به دُرْدِ جام تنهاییم

اگر دیدارهای رنگین‌کمان نباشد.

در تنهاییِ خود فریاد خواهم کرد،

نه برای آنکه خفتگان را بیدار کنم

بل تا که فریادم مرا

از خیالِ دربندم بیدار کند!

*

تلفاتِ ما: از دو تا هشت شهید در روز،

و ده مجروح

و بیست خانه

و پنجاه درختِ زیتون،

علاوه بر گسیختگی در ساختار

که در شعر و نمایشنامه و تابلوی ناتمام رخ می‌دهد.

*

غم‌های خود را در کوزه‌ها ذخیره می‌کنیم

تا مبادا سربازان آن‌ها را ببینند و جشنِ محاصره بگیرند …

برای فصولِ دیگری ذخیره می‌کنیم،

برای خاطره‌ای،

برای چیزی که در راه ناگهان رخ می‌دهد.

وقتی که زندگی طبیعی شود

چون دیگران برای چیزهایی شخصی

که در سایه‌ی نام‌های بزرگی پنهان مانده است

غم خواهیم خورد.

از خونی که از زخم‌های کوچکِ ما جاری شده است غفلت کرده‌ایم.

فردا که مکان شفا بیابد

عوارضِ جنبیِ آن را احساس خواهیم کرد.

*

زنی به پاره‌ابری گفت: روی محبوبِ مرا بپوشان

زیرا که جامه‌های من از خونِ او خیس است!

*

اگر باران نیستی نازنین

درخت باش

سرشار از باروری … درخت باش.

اگر درخت نیستی نازنین

سنگ باش

سرشار از نمناکی … سنگ باش.

اگر سنگ نیستی نازنین

ماه باش

در رؤیای معشوق … ماه باش.

[چنین گفت زنی

در تشییعِ جنازه‌ی فرزندش.]

*

مادر گفت: ابتدا سر درنیاوردم. گفتند:

دقایقی پیشْ داماد شد. هلهله زدم،

و تا پاسِ آخرِ شب رقصیدم و آواز خواندم،

چندان که شب‌زنده‌داران رفتند و

جز سبدهای بنفش دور و برم هیچ نبود.

پرسیدم: عروس و داماد کجا هستند؟ گفتند:

آنجا در آسمان دو فرشته‌اند

که مراسمِ ازدواج را به سرانجام می‌رسانند.

هلهله زدم، و سپس چندان رقصیدم و آواز خواندم

که به بیماریِ فلج دچار شدم.

پس این ماهِ عسل کیْ به سر می‌رسد نازنینِ من؟

*

این محاصره، چندان ادامه خواهد داشت

که حصارگر، مانندِ حصاری،

احساس کند که ملال

صفتی است از صفاتِ بشر.

*

در محاصره، زمانْ مکانی می‌شود

که در ابدیّتِ خود به سانِ سنگ شده است.

در محاصره، مکانْ زمانی می‌شود

که از موعدِ خود بازمانده است.

*

شهید برای من توضیح می‌دهد: در ورای افق

من از پیِ باکره‌های جاوید نرفتم،

زیرا که من زندگی را

بر زمین، میان درختانِ صنوبر و انجیر، دوست دارم.

اما مرا راهی به آن نبود،

پس با واپسین چیزی که داشتم به جست‌وجوی آن برآمدم:

با خون در تنِ لاجورد.

*

صلح کلام مسافری است در درون خویش

به مسافری که به سمت دیگر می‌رود …

صلح دو کبوتر ناآشناست

که قسمت می‌کنند بغ بغوی آخرشان را

بر لبه‌ی مغاک.

صلح اشتیاق دو دشمن است

هر یک جداگانه

برای خمیازه کشیدنی بر پیاده‌روی خستگی.

صلح آه دو عاشق است که تن می‌شویند

با نور ماه.

صلح پوزش طرف نیرومند است از آنکه

ضعیف‌ترست در سلاح و نیرومندتر است در افق.

صلح شکسته‌شدن شمشیرهاست

رو در روی زیبایی طبیعی.

آنجا که شبنم

لبه‌ی آهن را در هم می‌شکند.

صلح روزی است مأنوس، مهربان و سبکبال

که با کسی دشمنی نمی‌ورزد.

صلح قطاری است که متحد می‌کند سرنشینانش را که باز می‌گردند

یا می‌روند به گردشی در حومه‌ی ابدیت.

صلح اعتراف آشکار با حقیقت است:

با خیل کشتگان چه کردید؟

صلح یعنی پرداختن به کاری در باغ:

در نخستین گام، چه خواهیم کاشت؟

[…]

(«محمود درویش»، از کتاب «اگر باران نیستی نازنین، درخت باش»، ترجمه‌ی «موسی اسوار»، انتشارات «سخن»، ۱۳۸۹ ترجمه‌ی قسمت آخر شعر از «تراب حق‌شناس»)

***

واکنش

میهنم! آهن زنجیرهایم می‌آموزد مرا

خشم عقابان و، نازکدلی انسان نیک‌اندیش را

نمی‌دانستم که زیر پوستمان

میلادِ توفانی است… و عروسی جویبارهایی

در سلّول زندان نور را از من گرفتند:

و خورشید مشعل‌ها… در دلم فروزان گشت

بر دیوارها شماره‌ی شناسنامه‌ام را نوشتند:

و سبزه‌زار سنبله‌ها… بر دیوارها روئیدن گرفت

بر دیوارها تصویر قاتلم را، نگاشتند:

و سایه‌سار گیسوانی، آن خطوط چهره را محو کرد

میهنم! با دندان‌ها نقش خون‌آلودت را نگار کردم

و ترانه‌ی تاریکی گذرا را برنوشتم

در خون و گوشت تاریکی شکستم را فرو بردم

و در گیسوان روشنایی، انگشت‌هایم را درون کردم

فاتحان بر بام‌های خانه‌هایم

جز وعده‌ی زلزله‌ها را فتح نکردند

جز تابناکی پیشانیم نخواهند دید

جز صدای زنجیرهایم نخواهند شنید

و چون بر صلیب پرستشم شعله‌ور شوم

چون قدّیسی…

در هیئت مبارزی

در خواهم آمد.

(«محمود درویش»، از کتاب «آخر شب»، ترجمه‌ی «موسی اسوار»، انتشارات «سروش»، ۱۳۵۸)

***

وطن کوچک ما گم شد!

تو در خاطرم عشقی در پروازی

دری هستی که آینه‌ها

و سرک‌کشیدن‌ها

و اخم‌ها را قاچاق می‌کنی

سیبی هستی

یا برگی سبز

که شب

برای شب به ارث می‌گذارد

سیبی با برگی سبز

که میان دوات من

و کمرگاه روز شناور است

خلسه‌ای

پدید آمده میان چشم‌انداز شنیدن

و پچ‌پچ صدا؛

جشنی… و آتشی در شب روستا

هلهله‌ای… و آواز ساربانی

بارانی هستی

باز آمده از شامگاهان کودکی؛

بارانی که بوی گریه می‌دهد.

*

اینک از روزگار فریب

به سمت مجد تو باز آمده‌ام

مجد تو جاودانه زنده است

تابستان گیسوی بلندت جدولی‌ست

و پرچین از بوته‌های خار.

وطن کوچک ما گم شد

وطنی که چهره‌ات مرزهای اوست

و آغازش، صدای من

وطن کوچک ما گم شد

میان آینه‌ها و نقش‌ها

و جعبه‌ی رنگ.

دلم در او و تبعیدی اوست،

و در دامنه‌ای بلند خیره به او.

*

قطره‌ای نور در آسمانی از خستگی

خانه‌ای با دیوارهایی از گُل بادام

خانه‌ای برای شب‌زنده‌داری‌ها

نجوایی که نسیم می‌آورد

از صحرای خواب

رازی افشاشده میان ذهن من

و لایه‌های حریر.

چشمان تو

با اندوه پیوند دارند

وقتی به رنگ‌ها

نام غم می‌افزایند

و دلداری مانند وطن را.

*

روزگارم بد است

ببخشاییدم

که به مرگ رغبت دارم

نام‌ها از اشیا گریخته‌اند

همان‌گونه که اشک از چشمان

و نان

شعر شده است

و ترس، خانه.

و دلتنگی

کالایی قاچاق روی پیاده‌روها

نور زناست

و برف ننگ

و جنگ، گل آیندگان

و گذشته‌ها، گلدان.

*

ای یار!

جز تو گواهی نیست

تا هر چیز را آن‌گونه که هست بنامی

و جز انگشت کودکان

چیزی نمانده است

تا اگر گرسنه شدند

آب را آب بنامند

و گرسنگی را… کبریا.

(«فوّاز عید»، از کتاب «فراتر از میراث خون»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «پالیزان»، ۱۳۸۰)

***

حلیمه

از وقتی که شش گلوله

ارمغان پایش کردند

حلیمه می‌لنگد.

وقتی که برای فروش سبزی

به بازار می‌رود

وقتی که به خانه باز می‌آید

وقتی که کودک مجروحش را

به مخفیگاه پزشک می‌برد

وقتی که برای چشیدن غذا

به آشپزخانه می‌رود

وقتی آجری می‌آورد

برای سنگری شتابزده

وقتی از دود و گاز و غرش تفنگ می‌گذرد

وقتی که با تنی رنجور

زیر باتوم بازجو به خود می‌پیچد

حلیمه می‌لنگد.

خدایا!

کدام یک از حاکمان عرب

چون حلیمه

راست‌قامت است و

پا بر جا؟

(«مرید البرغوثی»، از کتاب «فراتر از میراث خون»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «پالیزان»، ۱۳۸۰)

***

بیست و سه گل

تقدیم به شهید «ام‌احمد[۱] صیام» از محله‌ی وادی‌الجوز در قدس

بارانی نرم و سبک

و فضایی که روی سنگی عاشق و لجوج می‌جوشد

کبوتران «الجلیل»

اندوه خود را زیر سقف پاییز گسترده‌اند

ای دخترکان شبنم!

«ام‌احمد» بر پیاده‌رو افتاده است

چون گلی که کتاب شهیدان را می‌آراید

چه کسی این خون را بند می‌آورد؟

چه کسی شادمانی اشک‌آمیزش را

به نان بدل می‌کند؟

برای بیست و سه گل

و هر کدام، یک نان.

بیست و سه گل

و مرگی که چونان طعم شبنم بر ما گواراست

و «جوز» دره‌ای ژرف دارد

که «ام‌احمد» کلید خود را

در آن پنهان می‌سازد

و بیست و سه گل

و خورشیدی از ارغوان

گنجه‌های خود را برای کبوتران روشن می‌کند

و دوشیزگان ابر

عهدنامه‌های خود را

با تمام کشتزاران قسمت می‌کنند

ای دخترکان شبنم!

«احمد» اندوه رشیدش را

اینگونه بالا می‌برد

و فریاد می‌کند:

ای ایستادگان بر پیاده‌روهای بی‌طرفی!

خون مادر من می‌گوید:

هر تفنگی که روز را به قدس رهنمون نشود

لیمویی مردود است

در آزمون فصل‌ها.

بیست و سه گل

و تمام طاووس‌ها سرگرم اشغال آیینه‌ها

و کاخ‌هایی آراسته به گیاه گناه

و نفت

در سینه‌ی روسپیان لانه ساخته است

و هیچ کاری برای قربانیان نکرده‌اند

جز یک دقیقه سکوت!

بیست و سه گل

جشن شادمانی دارند

کشتارها پیوسته است

و دلاوران عرب

خونشان به جوش نمی‌آید!

کجاست آن همه هیاهو

بیست و سه گل‌اند

و هیچ سربازی گسیل نمی‌شود

چرا که فلسطین

نفت خلیج نیست

چرا که فلسطین

نفت خلیج نیست!

(«صالح هوّاری»، از کتاب «فراتر از میراث خون»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «پالیزان»، ۱۳۸۰)

***

وطن اسیر

آنکه در فرودگاه

خاموش می‌کوچید

دسته‌گل شکست را

بر بار من افزود

آنکه می‌کوچید

جز اندوه

از من چیزی نمی‌دانست

[…]

(«محمّد القیسی»، از کتاب « باد خانه‌ی من است گنجشک بهانه»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «قصیده‌سرا»، ۱۳۸۱)

***

جانم جانم وطنم!

جانم جانم وطنم!

ای آغاز امیدی کشنده

و آغاز رنج.

پس از کوچ من در تو

پیش پای تو پیاده می‌شوم

تو را نمی‌بینم

تنها باز می‌آیم

می‌گویم: شاید…

و می‌دانم که نزدیکی.

خیره می‌شوم

رخسار تو را آماج خواب‌های منوّر می‌بینم.

رحم کن و پدید آ

یا چیزی، کورسویی، چهره‌ای شبیه به من، بگذار

تو که در پیوند بخیل نبودی

از من دل نکن وطنم

که اینجا سیم خاردار در کمین من است.

اینجا نگهبانان گشت

بازرسی‌ام می‌کنند

و مرگ آنجاست.

جانم جانم وطنم!

زخم خونریزم پیش از من

راه افتاده است

و با خودم می‌گویم: تو را خواهم دید.

وطنم!

ای خاکی که در شب نیرنگ

شقه می‌شوی

و بامدادان

خبرگزاری‌ها پخشت می‌کنند

تکه‌تکه.

ای چشم سرشار از خواب‌های سیاه

اگر بیرون روم

چون اشک می‌روم

چون آب

یا نوید آب.

ای خاکی

که هر جمعه

هفت روزم گرسنگی می‌بخشی

و من با کوچه‌هایت

از رازهای ممنوع پرده برمی‌دارم

و میان پدران و پسران

مرزی از شمشیر می‌سازی

میان شکست‌خورده و بازگشته.

من لب تشنه

آب را بشارت می‌دهم

من در تو زخم را پوشیدم

و وعده‌های فقیران مرا می‌پوشد.

جانم جانم وطنم!

در این بامدادان

به رغم زخم می‌آیم

خاک به خون خفته‌ی تو در رخ من

امّا می‌آیم.

پشت سر

کشتی‌ها را آتش زدم

کشتی‌هایی که دریای تیه‌مان بخشیدند

و به سویت آمدم

بانگ برداشته در کوچه‌ها؛

وطنم! به نام فقیران دلتنگ

کاری بکن

که من زخم خورده‌ام

از تمام نیزه‌های خویشانم

در تمام میدان‌ها.

من که گوشتم

میان دندان‌های پراکنده در شهرها

تکه‌تکه شده است

در شادی آینده گرد می‌آیم

و روشن می‌شوم.

زخمم با فقیران

یکجا گرد آمده است

و فرمانم می‌دهد

و روشن می‌شوم

و می‌جنگم

تا تو وطنم شوی

وطنم!

(«احمد دحبور»، از کتاب « باد خانه‌ی من است گنجشک بهانه»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «قصیده‌سرا»، ۱۳۸۱)

***

زندانی و ماه

در آخر شب، زیر پُل کوهساران دیدار کردیم

از زمانی که بازداشت شدم، و تو بهتر می‌دانی که چرا

آیا از آن رو که ترانه از عطر پرتقال

و از سرکشی و خشم، دفاع می‌کند

قرنفل آوازخوان را، در شنها دفن کردند؟

ما دو عَلَم بر تندیس ابرهای مغزپسته‌ای گونیم

آیا محکومیم به عشق، و به رنگی نغمه‌گر؟

همه‌ی شبهای سیاه در ترانه‌هایمان،

چون قربانی‌ای فرو می‌افتد.

و روشنایی، شب غمها و زندانم را می‌نوشد

پس بیا، قصه‌ی ما همواره بقیه‌ای دارد!

با زندانبان، آنگاه که ترا می‌بیند، از عشقی کهن

سخن خواهم گفت

و ای بسا که سخن، ما را به آنجا کشد که بهای ترانه‌هاست

اینک منم دربند، ستاره‌ها را درمی‌ربایم

و اوست که، آزادوار، از دود سیگارم

و از زنجیرها و خموشی

دانه برمی‌گیرد!

هویّت ما میلیون‌ها شکوفه بود

ما در خیابان‌ها جشنواره بودیم

باد منزلگاهمان بود،

و آوای محبوبم بوسه‌هایی،

و من وعده‌گاه بودم

لیکن آنان از شهرهای قدیمی آمدند،

از اقلیم‌های دود

تا آنها را از شریان‌هایم درکشند

من فضا را در آغوش گرفتم

مرگ با میلاد در میهن نیمه خدایانه‌ام

توأمانند

روزی خواهیم مُرد که نقش‌ها

بی‌نیاز از درختمان سازند

و بال‌های بلبلان، در بازارها بفروش رسد.

و من در هیاهوی فردا ناپدید خواهم شد، و باران را به رؤیا خواهم دید.

و با آن سبزه‌رو از طعم زنجیرها سخن خواهم گفت

و خواهم گفت: وعده‌گاهمان ماه است!

(«محمود درویش»، از کتاب «آخر شب»، ترجمه‌ی «موسی اسوار»، انتشارات «سروش»، ۱۳۵۸)

***

به فکرِ دیگران باش

در آن هنگام که صبحانه‌ی خود را مهیّا می‌کنی، به فکرِ دیگران باش.

[سهمِ کبوتران را فراموش مکن.]

در آن هنگام که در گرماگرمِ کارزارهای خود هستی، به فکرِ دیگران باش.

[صلح‌طلبان را فراموش مکن.]

در آن هنگام که بهای آب را می‌پردازی، به فکرِ دیگران باش.

[به آنان که شیرخواره‌ی ابرند.]

در آن هنگام که به خانه، خانه‌ی خود، برمی‌گردی، به فکرِ دیگران باش.

[ملّتِ چادرنشین را فراموش مکن.]

در آن هنگام که پیش از خواب، ستاره‌ها را می‌شماری، به فکرِ دیگران باش.

[کسانی هستند که جا برای خواب ندارند.]

در آن هنگام که خود را با استعاره‌ها آزاد می‌کنی، به فکرِ دیگران باش.

[به آنان که حقِّ سخن‌گفتن ندارند.]

در آن هنگام که در فکرِ دیگرانِ دور هستی، به فکرِ خود باش.

[بگو: کاش شمعی در تاریکی می‌بودم.]

(«محمود درویش»، از کتاب «اگر باران نیستی نازنین، درخت باش»، ترجمه‌ی «موسی اسوار»، انتشارات «سخن»، ۱۳۸۹)

***

فراتر از میراث خون

[…] بگذار بگویم که ما

از زمین که در آستانه‌ی نابودی است

فراتریم

و سیاره‌هایی

که به وقت مرگ

سیاره‌ای در کنار خود نمی‌یابند

اما…

چه کسی چشمان تو را

از آنچه در اوست

بازپس می‌گیرد

و خون تو را

از ذهن شریان‌های من می‌زداید

چه کسی

حنجره‌ات را

از فریادهای مدامش

پاک می‌کند

و آوازها و دست‌های مرا

از خواب و خیال جنون‌آمیزی

که به نرگسِ زندگی دارند

باز پس می‌ستاند؟!

جنگلی، بر سرِ برزن

بیابانی، در میدان

برف، بر گنبد پارلمان

غاری، در خانه

و گودالی در سرم

برای خاطرجمعی گلوله‌ها

و قاه‌قاه ژنرال‌ها-

افق را موش‌ها می‌جوند

و سرمای قمری‌های بی‌رنگ.

دریا را زیردریایی‌ها به نیش می‌کشند

و ناوها از شکوه آبی‌اش می‌کاهند.

رودی، از جسد شناور

مقصدش را می‌پرسد

و به گمگشتگی خویش می‌رسد

و عقابی، از آخرین قلّه‌ی خود

التماس‌کنان می‌خواهد

که پیش از رسیدن باغ‌وحش

با او پرواز کند.

مهاجمان فلزی

برای شکار سحرگاه

به زیر پنجره‌ها گرد می‌آیند

خودکامگان

در کمین رؤیاها

درون غنچه‌ی گیتار می‌نشینند

و جنین‌ها را

به کشتن مادرانشان بر می‌انگیزند

همه‌چیز آماده است

تا تو آسان به گردشگاه برسی

و نظاره‌گر تجاوز به دخترکی باشی

از پنجره‌ی کالسکه‌ات

یا از روی شانه‌ی پاسبان‌ها

یا کسانی که از دو جنگِ پیش

جا رزرو کرده‌اند

همه‌چیز آماده است

دالان‌های مخفی برای قاتلان

گورهای دسته‌جمعی برای قربانیان

که آدمیان به تاریکی سرازیر می‌شوند

عریان از نام‌های ساده‌شان حتی

همه‌چیز آماده است

برای شکار زمین

و کندن پرهایش

و لجبازی با خروس‌ها

همه‌چیز آماده است

برای غلتاندن بلوط‌ها

به سوی پوکی سبزه‌زار

و تازاندن اسب‌هایش

به سرزمین نعره‌ی گاوان و گوسفندان

و تبدیل پناهگاه‌ها

به معدن‌های زغال.

با ژنرال که راهی جنگ است

دست می‌دهم

و آرزو می‌کنم که باز نگردد

با قاتل که به سمت جنایت می‌رود

دست می‌دهم

و آرزو می‌کنم که پیش از رسیدن بمیرد

با ترانه که به سمت کولی‌ها راهی است

دست می‌دهم

و آواز می‌خوانم

تا حنجره‌شان از تانک‌ها پاکیزه بماند

با خودم دست می‌دهم

تا به شعر اطمینان دهم

که تنها نیستم

آقا!

آقای خوب!

ای که اسیر خوش‌قلبی خویشی!

آقا!

گلوله –نجواکنان- می‌گوید:

شلیکم کن

آقا!

آقای خوب!

ای که عصیان فرزندانت

در فراسوی اقیانوس‌ها

بر دوش تو سنگین است

شلیکم کن

و رؤیاهای مدام را

ارمغان ترکش‌هایم کن

رؤیای دیدن پنجره‌هایشان

-در حال پرواز-

رؤیای دیدن پاره‌های تنشان

در حال شتک‌زدن بر دیوار افق

آقا!

آقای خوب!

شلیکم کن

پیش از آن که باروتم نم بکشد.

(«ابراهیم نصرالله»، از کتاب «فراتر از میراث خون»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «پالیزان»، ۱۳۸۰)

***

عبور

خیابان در صدای تو می‌گذرد

و گل‌ها

سجده می‌برند

برای پیامبری

که در بیداری

از چشم‌های سیاه

و اندوه ابدی گریزان است.

چرا گل‌ها را یارا نیست

که سرم را ببرند؟

چرا صحرا را یارا نیست

که از پایم در آورد؟

چرا از صدای من

باران می‌بارد؟

و از سکوت من

درخت می‌روید؟

و تو ای کبوتر سپید من

بادبان افراشته‌ام

از خدا تا مرگ

چگونه از پای افتاده‌ای

پشت پنجره‌ی من؟

چرا سیب رایحه‌ی مرا

از خانه می‌دزدد؟

مادرم!

من با قهوه‌ام نور نمی‌نوشیدم

مبادا بازوی داسم

نافرمان شود

و آنگاه مرا از خیمه‌گاه شام بتارانند

و از شمشیر آخته‌ی چریک.

ای وطن

اگر صدایم از پایم درآورد

شمشیرم روی لبان من است

ای وطن، اگر خانه‌ام به من خیانت کرد

شمشیرم در دستان من خواهد بود.

ای حیفا

چشمان من به خواب نرفته

و گریه نکرده‌ام

تو چرا از خواب می‌آیی

بیا که با دریا

قهوه و نور بنوشیم

دریایی که از اندوه من

تا شرق گسترده است

و تا ریشه‌ی درختان

و در خاطر ساعت

ماه به سوی تو می‌آید

و میلاد شرقی تو را

در جنس زمین

و در زهدان تفنگ

و درخت می‌کارد.

در خاطر گل‌ها

ستاره‌هایی منفجر می‌شوند

و دست‌های من

تندیس‌های اسطوره‌ای را

در می‌نوردند

دست‌های من

باروهای شام را در می‌نوردند

و تبعیدگاه را.

من مردگانتان را زندگی بخشیدم

و دیگر هیچ خدایی

از سنگواره‌ها بیرون نمی‌آید.

تاریخ تندرها

در خاطر زیتون‌زاران است.

پس چرا

تولد سربازان را

با خون سوخته جعل کردید

و چرا عصای موسی

در فراسوی مرزها

چوب ماهیگیری شد؟

و چرا خورشید

بر تخم گل و افعی می‌تابد

حال که

در خاطر روزنامه‌ها

جز چکمه‌ی سلاطین

و دژخیمان

رد پایی نیست.

نو را با آتش و آب یگانه کنید

تا من از این غبار خارج شوم

چون ستاره‌ای

که در شرق می‌درخشد

و روز را درنوردم.

یگانه کنید

تاریخ هجرت مرا

از زمین تا برق

تا درهای هتل.

یگانه‌ام کنید

با خون سوخته

و رؤیایی که در زمین

سنگر می‌شود.

من از میلاد شرقی تو

به آتش هجرت کرده‌ام

آتش که در جنس سنگ

فلسطین و کودکان ابابیل

و گلوله زنبق می‌شکوفاند

یگانه کنید

تن‌پاره‌ی کشته‌هایمان را

با روزهای سال

یگانه کنید

تن‌پاره‌ی کشته‌هایمان را

با نام ماه‌ها

که من تاریخ پیشگویی را

با تاریخ عبور جا به جا کرده‌ام.

(«عمر رشراش»، از کتاب «فراتر از میراث خون»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «پالیزان»، ۱۳۸۰)

***

ترانه‌ی زنگیانه

در پس لبان بسته‌ام

در پس سیاه چشمانم

و نگاه سوزانم

بامدادی است

و چوبه‌ی دار.

بگذار که جلاد

قلبم را

با خنجرش

هزار پاره سازد

بگذار با ابر سیاهش

گونه‌هایم را بنوازد

بگذار آواز خون‌خواهی را

– حتی-

از ترانه‌هایم برباید

اما تلخ‌تر از همه

ترحم شماست

ای جهانیان!

ترحم نمی‌خواهم

مرحمت زیاد!

(«سالم جبران»، از کتاب «فراتر از میراث خون»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «پالیزان»، ۱۳۸۰)

***

گاهی

گاهی

که ترانه‌ای می‌شنویم

گمان می‌بریم

که آوازخوان

از روی نوشته‌های شخصی ما

می‌خواند

گاهی

که خبر کودتا می‌شنویم

گمان می‌بریم

که ما را آماج گرفته‌اند

تا بیرون و

دیگرگون شویم.

گاهی

که می‌شنویم

موج به صخره‌ها می‌کوبد

گمان می‌بریم

که هنوز

بر سیاره‌ی ما دریا هست

گاهی

گاهی

گمان می‌بریم که هستیم

در بخش‌های خبری.

(«محمد الاسعد»، از کتاب «فراتر از میراث خون»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «پالیزان»، ۱۳۸۰)

***

ورود به حالت ابر

(۱)

به حالت ابر در می‌آیم

به درون می‌آیم

بی‌جامه‌ای شایسته

بی ترانه‌ای بر لب

که برای گیسوی دلبرم بسرایم.

آب‌ها نیلی است

چشمان تو سیاه

دستان من تهی

و فضا سربی است

شن‌ریزه‌ها زردند

به تیرگی رنگ‌ها در می‌آیم

به رنگین‌کمان

از دروازه‌ی سرود…

(۲)

جهان

به هیأت زنی در می‌آید

پیش روی آینه‌ای عتیق

بسته به پنجره

لذت خود را می‌آراید

نظّاره‌گر دریا

به آسمان نگران

و فضا آماده‌ی شکستن است

آماده‌ی گریه

آماده‌ی گنجشک

و شیهه‌ی زنده

گسترده است

چون رؤیای تهی‌دست

اما تنگ حوصله

که جز گام‌هایت را بر نمی‌تابد…

(۳)

وقتی به رنگین‌کمان در می‌آیی

از دروازه‌ی سرود

جهان را می‌بینی

که هیأت چراغی کُشته

به خود می‌گیرد

نه گلی بر دیوار

نه گلی در دستان کوچک

نه گلی در دفتر دانش‌آموزان

نه گلی در پرواز

چون جامه‌ی فرشتگان

که از حنابندان می‌آیند.

(۴)

به مشامم نمی‌آید

جز بوی باروت

و صلح گمشده

لابه‌لای سخن

و جز گلوله

بر پیاده‌روی فریب و دروغ.

می‌دانم

گل مسین را یارا نیست

که میخک را از پای بیندازد

چه سپید و چه سرخ

یا هر چه…

(۵)

وقتی به رنگین‌کمان در می‌‌آیی

از دروازه‌ی خردسالی‌ها

جهان را می‌بینی

که هیأت ترانه به خود می‌گیرد

دوستدار شادی

که خردسالی‌ها اصلند

و ما رونوشت

خردسالی‌ها هوا

ما غباریم

خردسالی‌ها جویبار

ما پاره‌سنگ

که تو صدایی

و من گلویی لبریز

از احتمال باران…

(۶)

به حالت ابر در می‌آیم

و با حسی پراکنده

گوش فرا می‌دهم

به شکستن ابر

بر ساختمان‌ها و برگ درختان

گوش فرا می‌دهم

با ترکش‌های شعرم

به این روبوسی پنهان

میان ابر و گل

میان ابر و این مکان

میان اینجا و وطن…

ابری خاکستری

و پالتویی شفاف

که باد بر تن دارد

و به رخت‌آویز زایش می‌برد

و می‌کوچد…

(۷)

فردا روشنی می‌بارد

و دست‌ها را حنا فرا می‌گیرد

مرکب‌های غمگین تو می‌آیند

و از شب شهر

پرسش و اندوه می‌سازند

و جویباری از شادی‌های تلخ

و گیسوانت

بر تن شن‌زار موج می‌زند

چون باد از شمال

سرشار از رؤیا و هیاهو

آنگاه شب تو یاسمن می‌پوشد

و بر شال قرمزت

تاکستان می‌روید.

رودخانه‌ها

چه عاشقند بر رنگ آب‌ها

من گام‌های خسته‌ام را

به سوی تو برداشتم

راه افتادم

راهم را حس کردم

بوته‌ای

به خستگی‌هایم پاسخ داد

در این دوردست

واحه‌ای

در کویر آشیان کرده است

چشم به راه سپیده‌دمان

اینجا

نخل عشق باریده است

و قلب را

به فریادها بخشیده است

اینجا

بر این لبه‌ی تاریکی

بهار غنوده است.

(«نظیم ابوحسان»، از کتاب «فراتر از میراث خون»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «پالیزان»، ۱۳۸۰)

***

کودک و اردوگاه

در خیمه‌گاه

پسرک تمرین می‌کرد

چگونه تانکی را

با سنگ از پا درآورد.

چگونه دندان بر ماشه‌ی سال و ماه بفشارد

و اندوهش را

رو به دشمن ترسان نشانه کند

پسرک ترسی نداشت

و فارغ از سر بود

پروانه‌ها در دلش مقیم

آتش ستاره‌ها در او

تا جایی که از مدار

سرشار بود.

این کودک شگفت

در دل خطر می‌گشت

در ابرهای دور

به جست و جوی خود.

پیاده‌روی خیمه‌گاه

در شوق پسرک به مرگ

و در انبوه دود

شناور بود

پسرک بین واقع و ناممکن

دو تا شده بود

نیمی خدا و نیم دیگر بشر.

وقتی نوای بامداد فرو می‌ریزد

و ترانه‌ها نادیده می‌شوند

و سیل باران گسترش می‌یابد

پسرک ماه

به عشق دخترک پاسخ خواهد داد؟

دخترک در حزن

با او برابر بود

در عمر نه

سه سال بزرگتر بود

سه کشته بیشتر داشت:

پدر، خواهر و پسرعمو.

پسرک تمرین می‌کرد

که گُل در دست بمیرد

گلی از خاک خردسالی‌ها

و کبوتر بر لب

کبوتر کوچک خزان‌سالی‌ها

پسرک می‌اندیشید

چه زیان دارد

وقتی که می‌میرد

به پرهای ترانه‌ای در توفان بیاویزد

و به عطر شبانگاهی زیبا

که از خاطره‌ی عکس‌ها می‌ریزد؟…

(«ولید منیر»، از کتاب «فراتر از میراث خون»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «پالیزان»، ۱۳۸۰)

***

فصل کوچ

بانوی من

در نخستین کوچ

کوچک بودیم

و نمی‌فهمیدیم.

هجرت

ما را از دانه‌ی گندم ربود

و باد را یارا نبود

که موج را از پا بیندازد

آنگاه

وطن عزیز

به پشت کودکان افتاد

کوه کرمل خاموش و غمگین بود

با دو چشمان وسیع و باز

و می‌دانست که

شب فراز آمده

فرو خواهد رفت

من در چشمان او می‌دیدم

آسمان وطن پر از ستاره بود

قسم می‌خورم

که نمی‌دانستم

که وطن یعنی چه؟!

اما عشق را می‌دانستم

و دلم پر از موسیقی.

بانوی من

در دومین کوچم

شام رهایم کرد

بادهای شام بر دروازه‌ام می‌کوبید

اما نگشودم.

غربت از من به ستوه

نام یاران از خاطرم

افتاده بود

اما فاش می‌گویم

درد هجرت را

فقط با شن روان

می‌گفتم

نفس واحه‌ها

و ربع‌الخالی مرا گداخته بود

زبان صحرا را نمی‌دانستم

و گرسنه‌ی دیدن انسان بودم.

بانوی من

هجرت دل را نمی‌فهمد

و چه بسیارند هجرت‌های من

اما من دل را می‌دانم

و عشق را

هجرت وطن نمی‌داند

تاریخ را شاید

اما تاریخ بی‌وطن

چه معنا دارد؟

بانوی من

تو فلسطین منی

گاهی که نام‌ها از یادم می‌روند

برای من تو می‌مانی.

بانوی من

کوچ دیگرم

در روزگاری بود

که با سایه‌ی کبوتر

در صحرا

یکه و تنها

شام را

پشت خود انداختم.

بیروت

عروس جامه‌سپید

و دریا

موجاموج

تا افق می‌رفت

و وطن در پس موج

آه یادم رفت

یکبار پیش از جنگ

ویزایی به من دادند

و من توریست وطنم شدم!

بانوی من

هوای یخی اروپا

می‌گدازدم

اینجا

عشق که نباشد

برف

تپش را باز می‌دارد.

در کودکی

خواب عید و کیک عید می‌دیدم

اکنون

وطن در خواب من است.

(«محمد صبری کتمتو»، از کتاب «فراتر از میراث خون»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «پالیزان»، ۱۳۸۰)

***

پایان ناپذیر

برای محمود صالح شهید فلسطینی که در پاریس از پا درآمد

بنفشه‌ها پایان‌ناپذیرند

ترانه‌ها پایان‌ناپذیرند

گنجشک‌ها پایان‌ناپذیرند

و برهنگی ملت‌ها پایان‌ناپذیرند

محمود!

تو تمام کودکانی هستی که زاده خواهند شد

تمام باغچه‌هایی که شکوفه خواهند شد

تمام شهیدانی که کشته خواهند شد

و تمام پاریسی که از پا درآمده است.

مرگ، حافظه‌ای قوی دارد

محمود، همه‌چیز را برای ما باز گفت

اما

درباره‌ی مرگ

هیچ نگفت

برای آمدگان از روزگار ناممکن

به روزگاری نهفته در ترکش‌ها

زیرا مرگ به گردن ما حق دارد

و این دوست

در فرودگاه‌ها

ایستگاه‌ها

قطارها

درهای خروج

درهای ورود

و تمام زندان‌های عربی

پرسه زده است.

مرگ

در تمام زندان‌ها

احوال ما را می‌پرسد

و می‌پرسد پاریس محمود را کجا می‌برد؟

او که سرشار از شعر بود

سرشار از وظیفه

سرشار از شبنم و تندر.

محمود

سفیر شهدی بود

که از پرتقال یافا می‌چکد

و پاریس جام این شهید را می‌نوشد

محمود

قاصد کشتزارانی بود

که هم اینک از پرتقال یافا می‌کوچند

و پاریس اینک پوستر اعتراض خود را

بر پوست این شهید می‌نویسد

و به جشن سال نو می‌رود!

(«حافظ علیان»، از کتاب «فراتر از میراث خون»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «پالیزان»، ۱۳۸۰)

***

رفتند آنان که دوست می‌داریم

عقاب به عقاب

غول تاریکی‌شان دِرَوید

شکوهمندی را از ارتفاع دزدید.

آه وطنم

سلامی

از خون گران

بر تو

از آنانی

که سینه‌ریز خونشان

در هوای تو پاشید

دانه‌ی مرجان

گنج مروارید.

رفتند

آنانی که دوست می‌داریم

و اندوه را صدایی نیست

بنگر!

غم‌هایم

بر لبانم سکوت رویانید

الفبا، لب فروبسته

واژگان

– همچون آنان-

کشته، بر خاک می‌ریزند

پیکرهایی مثله

دیگر چه بگویمشان

وقتی خونشان

از چشم و دلم می‌ریزد.

رفتند.

آنانی که دوست می‌داریم

نه زورق‌هایشان لنگر انداختند

نه مرز بندر دورافتاده

چشم کوچندگان را پوشانید.

آه وطن غمگینم

در مهرگان اندوه و مرگ

جام تلخابه راه را تا چند

تا چند

نوشیدی و نوشیدیم.

نه تو سیراب شدی

نه ما.

دل‌تشنه خواهیم ماند

در پای چشمه‌های غم

دل‌تشنه خواهیم ماند.

امّا

تا رستاخیزشان

در بامدادی که به آغوش کشیدند

رؤیای ما خواهند بود

رؤیایی

که نمی‌میرد

و دلتنگی نمی‌گیرد.

(شاعر «فدوی طوقان»، از کتاب « باد خانه‌ی من است گنجشک بهانه»، تألیف و ترجمه‌ی «موسی بیدج»، انتشارات «قصیده‌سرا»، ۱۳۸۱)

 

برای مطالعه‌ی بیشتر درباره‌ی اشعار مقاومت شاعران فلسطینی رجوع کنید به:

۱- کودک و توفان (اشعاری از محمود درویش)
۲- برای مردن وقت نداریم
۳- صدای گام‌ها در دهلیز مرگ
۴- فقط یک شب


 

  1. «ام‌احمد» زنی است که برای انقلابیونِ بی‌سلاح، در طشتی سنگ جمع‌آوری می‌کرد. این شیرزنِ قهرمان، در کشتار حیاط بیت‌المقدس در ۸ اکتبر ۱۹۹۰ به همراه بیست و سه گل دیگر به شهادت رسید.
// // ?>


صد هزاران جان توانم داد خوش

مرغان به رهبری هدهد راهی شدند تا به سیمرغ برسند و در این راه مراحل و آزمون های مختلفی را پشت سر گذاشتند تا اینکه به وادی «فقر» رسیدند . «عطار » در بیان این وادی هم ، از زبان مرغان سوالاتی را مطرح می کند که هدهد به آنها جواب می دهد . یکی از حکایتهایی .که در بیان وادی فقر آورده است ، در ادامه آورده شده . مطالعه سایر بخشهای منطق الطیر را نیز به دوستان پیشنهاد می کنم

پادشاهی ماه وش ، خورشید فر،
داشت چون یوسف یکی زیبا پسر
کس به حسن او پسر هرگز نداشت
هیچ خلق آن حشمت وآن عز نداشت
خاک او بودند دلبندان ، همه
بنده ی رویش خداوندان ، همه
گر به شب از پرده پیدا آمدی،
آفتابی نو  به صحرا آمدی
روی او را وصف کردن روی نیست،
زانکه مه از روی او یک موی نیست
گر رسن کردی از آن زلف دو تاه،
صد هزاران دل فرو رفتی به چاه
زلف عالم سوز آن شمع طراز ،
کار کردی بر همه عالم دراز
وصف شستِ زلف آن یوسف جمال، 
هیچ نتوان گفت در پنجاه سال
خنده ی او چون شکر کردی نثار،
صد هزاران گل شکفتی بی بهار
از دهانش خود نشد معلوم هیچ
زانکه نتوان گفت از معدوم هیچ
چون ز زیرِ پرده بیرون آمدی،
هر سر مویش به صد خون آمدی
فتنه ی جان و جهان بود آن پسر 
هرچه گویم ، بیش از آن بود آن پسر
چون برون راندی سوی میدان فَرَس،
برهَنه بودیش تیغ از پیش و پس
هرکه سوی آن پسر کردی نگاه ،
برگرفتندیش در ساعت ز راه
بود درویشی گدایی بی خبر،
بی سر و بن شد ز عشق آن پسر
قِسم از او جز عجز وآشفتن نداشت
جانش می شد، زهره ی گفتن نداشت
چون بیافت آن درد را هم پشت او
عشق وغم در جان ودل می کشت او
روز وشب در کویِ او بنشسته بود
چشم از خلق جهان بربسته بود
هیچ کس مَحرم نبودش در جهان
همچنان می گشت با غم ، بی جنان
روز وشب رویی چو زر، اشکی چو سیم،
منتظر بنشسته بودی ، دل دو نیم
زنده زان بودی گدای ناصبور،
کان پسر گه گاه بگذشتی ز دور
شاه زاد ، از دور چون پیدا شدی
جمله ی بازار ، پر غوغا شدی
در جهان برخاستی صد رستخیز ،
خلق ، یکسر آمدندی در گریز
چاوشان از پیش و از پس می شدند،
هر زمان در خونِ صد کس می شدند
بانگ بُردابُرد می رفتی به ماه 
قرب یک فرسنگ بگرفتی سپاه
چون شنیدی بانگِ چاوش آن گدا،
سر بگشتیش و در افتادی ز پا
غشیش آوردی و در خون ماندی
وز وجود خویش بیرون ماندی
چشم بایستی در آن دم صد هزار ،
تا بر او بگریستی خون زار زار
گاه چون نیلی شدی آن ناتوان
گاه خون از چشمِ او گشتی روان
گاه بفسردی زآهش اشکِ او
گاه اشکش سوختی از رشکِ او
نیم کشته ، نیم مرده ، نیم جان
وز تهی دستی ، نبودش نیم نان
آن چنان کس کو چنین افتاده پست ،
آن چنان شه زاده چون آید به دست؟
نیم ذرّه سایه بود آن بی خبر،
خواست تا خورشید درگیرد به بر
می شد آن شه زاده روزی با سپاه ،
آن گدا یک نعره زد آن جایگاه
زو برآمد نعره و بی خویش شد،
گفت : جانم سوخت و عقل از پیش شد
چند خواهم سوخت جانِ خویش از این؟
نیست صبر وطاقت من بیش از این
این سخن می گفت آن سرگشته مرد،
هر زمان بر سنگ می زد سر ز درد
چون بگفت این، گشت زایل هوشِ او
پس روان شد خون ز چشم و گوشِ او
چاوشِ شه زاده زو آگاه شد،
عزمِ عمرش کرد و پیش شاه شد
گفت : بر شه زاده ی تو شهریار،
عشق آوردست رندی بی قرار
شاه از غیرت چنان مدهوش شد،
کز تف دل ، مغز او پر جوش شد
گفت برخیزید بر دارش کنید،
پای بسته سر نگوسارش کنید
در زمان رفتند خیل پادشا ،
حلقه ای کردند گردِ آن گدا
پس به سوی دار کردندش کشان
بر سر او گشت خلقی خون فشان
نه ز دردش هیچ کس آگاه بود
نه کسش آنجا شفاعت خواه بود
چون به زیر دار آوردش وزیر،
زآتش حسرت برآمد زو نفیر
گفت مهلم ده ز بهر کردگار،
تا کنم یک سجده باری زیرِ دار
مُهل دادش آن وزیرِ خشم ناک
تا نهاد او روی خود بر روی خاک
پس میان سجده گفتا : ای اله !
چون بخواهدکشت شاهم بی گناه ،
پیش از آن کز جان برآیم بی خبر،
روزیم گردان جمال آن پسر
تا ببینم روی او یک بار نیز
جان کنم بر روی او ایثار نیز
چون ببینم روی آن شه زاد خوش ،
صد هزاران جان توانم داد خوش
پادشاها بنده حاجت خواهِ تست
عاشق است و کشته ی این راهِ تست
هستم از جان بنده ی این در هنوز
گر شدم عاشق ، نیَم کافر هنوز
چون تو حاجت می برآری صدهزار،
حاجتِ من کن روا کارم برآر
چون بخواست این حاجت آن مظلوم راه،
تیرِ او آمد مگر  بر جایگاه
چون شنید آن راز او پنهان ، وزیر
درد کردش دل ز دردِ آن فقیر
رفت پیش پادشاه و می گریست ،
حالِ آن دل داده برگفتش که چیست
زاری او در مناجاتش بگفت ،
در میانِ سجده حاجاتش بگفت
شاه را دردی ازو در دل فتاد
خوش شد و بر عفو کردن دل نهاد
شاه حالی گفت آن شه زاده را :
سر مگردان آن ز پا افتاده را
این زمان برخیز ! زیرِ دار شو
پیش آن دل داده ی خون خوار شو
مستمندِ خویش را آواز ده
بی دلِ توست او، دلش را باز ده
لطف کن با او که قهرِ تو کشید،
نوش خور با او که زهرِ تو چشید
از رهش برگیر سوی گلشن آر
چون بیایی، با خودش پیش من آر.
رفت آن شه زاده ی یوسف جمال ،
تا نشیند با گدایی در وصال
رفت آن خورشیدرویِ آتشین،
تا شود با ذرّه ای خلوت نشین
رفت آن دریای پرگوهر خوشی،
تا کند با قطره دست اندر کشی
از خوشی این جایگه بر سر زنید
پای برکوبید ، دستی بر زنید
آخر آن شه زاده زیرِ دار شد
چون قیامت فتنه ای بیدار شد
آن گدا را در هلاک افتاده دید،
سر نگون بر روی خاک افتاده دید
خاک از خونِ دو چشمش ،گل شده
عالمی پر حسرتش حاصل شده
محو گشته ،گم شده ، ناچیز هم
زین بتر چه بود دگر؟ آن نیز هم
چون چنان دیدآن به خون افتاده را ،
آب در چشم آمد آن شه زاده را
خواست تا پنهان کند اشک از سپاه ،
بر نمی آمد مگر با اشک شاه
اشکِ چون باران ، روان کرد آن زمان
گشت حاصل ، صد جهان درد آن زمان
هر که او در عشق ، صادق آمدست ،
بر سرش معشوق ، عاشق آمدست
گر به صدقِ عشق پیش آید تو را،
عاشقت ، معشوق خویش آید تو را
عاقبت شه زاده ی خورشیدوَش ،
از سر لطف آن گدا را خواند خوَش
آن گدا آواز او نشنیده بود،
لیک بسیاری ز دورش دیده بود
چون گدا برداشت روی از خاک راه ،
در برابر دید روی پادشاه
آتش سوزنده با دریای آب ،
گرچه می سوزد ، نیارد هیچ تاب
بود آن درویشِ بیدل ، آتشی
قربتش افتاد با دریا خوشی
جان به لب آورد گفت : ای شهریار !
چون چنینم می توانی کشت زار،
حاجت این لشکر گربز نبود
این بگفت وگوئیا هرگز نبود
نعره ای زد ، جان ببخشید و بمرد
همچو شمعی ، باز خندید و بمرد
چون وصال دلبرش معلوم گشت،
فانی مطلق شد و معدوم گشت
سالکان دانند در میدانِ درد،
تا فنای عشق با مردان چه کرد.
ای وجودت با عدم آمیخته
لذت تو با اَلم آمیخته !
تا نیاری مدتی زیر و زبر ،
کی توانی یافت ز آسایش خبر؟
دست بگشاده چو برقی جسته ای
وز خلاشه پیش برقی بسته ای
این چه کار توست؟ مردانه درآی
عقل بر هم سوز، دیوانه درآی
گر نخواهی کرد تو این کیمیا ،
یک نفس باری به نظّاره بیا
چند اندیشی چو من؟ بی خویش شو
یک نفس در خویش پیش اندیش شو
تا دمی آخر به درویشی رسی
در کمالِ ذوقِ بی خویشی رسی
من که نه من مانده ام نه غیر من ،
برتر است از عقل ، شرّ و خیر من
گم شدم در خویشتن یک بارگی،
چاره ی من نیست جز بیچارگی
آفتابِ فقر چون بر من بتافت ،
هر دو عالم هم ز یک روزن بتافت
من چو دیدم پرتو آن آفتاب ،
من بماندم ، باز شد آبی به آب
هرچ گاهی بردم و گه باختم ،
جمله در آبِ سیاه انداختم
محو گشتم ، گم شدم ، هیچم نماند
سایه گشتم ذرّه ی پیچم نماند
قطره بودم گم شدم در بحرِ راز،
می نیابم این زمان آن قطره باز
گرچه گم گشتن نه کار هر کسیست،
در فنا گم گشتم وچون من بسیست
کیست در عالم ز ماهی تا به ماه
کو نخواهد گشت گم این جایگاه؟
منطق الطّیر ، شیخ فریدالدّین عطّار نیشابوری، به اهتمام سید صادق گوهرین ،شرکت انتشارات علمی و فرهنگی ، ( ابیات ۴۰۲۱ تا۴۱۲۵ ، در بیان وادی فقر)
 
// // ?>


به دفاع از عشق و امید – اشعاری از «پل اِلوار»

مقدمه‌ای درباره‌ پل الوار

اوژن گریندل، متخلّص به پل الوار،  در سال ۱۸۹۵، در شهر سن‌دنی، واقع در شمال پاریس، در خانواده‌ای فقیر، چشم به جهان گشود.
وی، بین سال‌های ۱۹۳۹-۱۹۳۶ ، در هیاهوی نهضت‌های اجتماعی، جنگ‌های خونین داخلی در اسپانیا و آتش جنگ جهانی، که همه‌ی اروپا را تهدید می‌کرد، سرودن شعرهایی متعهدانه‌ را که نگاهی جدی به مسائل جاریِ پیرامونش داشت، آغاز نمود. به‌مرور زمان، با بیشتر شدنِ فشار جنگ جهانی، شکست فرانسه و اشغال آن، الوار به جبهه‌ی مبارزه‌‌ی زیرزمینی علیه آلمان نازی پیوست.
روزهای زمستان ۱۹۴۰، زمانی بود که الوار، نویسندگان و شعرا را در خانه خود، گرد هم می‌آورد و به مقاومت در برابر دشمن برمی‌انگیخت.  مجموعه اشعاری که از الوار، در سال‌های ۱۹۴۴-۱۹۴۲ منتشر گردید، از موثرترین اشعار سیاسی و حماسی دوره‌ی مقاومت محسوب می‌شد.
دولت تسلیم شده‌بود و فقر و فلاکت بیداد می‌کرد. در چنین روزهایی، کیفی در دست شاعر بود که با آن،  از محله‌ای به محله‌ی دیگری می‌رفت و با اوراق شورانگیز خود، مردم را به ایستادگی و مبارزه فرامی‌خواند. هرچند اگر شناخته می‌شد، شیرین‌ترین مجازاتش تیرباران بود. پس از انتشار دفتر «شعر و حقیقت»،  که اوج و حضیض زندگی روزانه‌ی مردم فرانسه بود، «موسسه مطالعات و تحقیقات آلمان»، آن را خطرناک اعلام کرد. درونمایه‌ی پاره‌ای از این اشعار، همان اخباری بود که روزنامه‌‌های صبح و عصر، به صورت گزارش منتشر می‌کردند و به-همین جهت،  وسیله‌ی تبلیغاتی بسیار موثری بود. این اشعار، رونویسی، تکثیر و چاپ ‌شده و در اعلامیه‌ها آورده می‌شد و به دست مبارزان «بیشه‌زار»، می‌افتاد. علاوه بر این، او پیش شعرای مبارز می‌رفت، شعرشان را می‌گرفت و در نشریه‌ای به نام «شرف شاعران»، منتشر می‌کرد. در چاپ نشریه، خود با کارگران همکاری می‌کرد و در زیر نظارت شدید گشتاپو به پخش آن، می‌‌پرداخت.
 بدین ترتیب، زندگی او دستمایه‌ی شعرش، و شعرش زندگی دیگر او بود. در این دوره، الوار به اوج شهرت رسید و اشعارش همه‌جا، شور می‌آفرید. شعر «آزادی» او، از ژنو تا الجزیره و از مسکو تا نیویورک، به چاپ رسید. گزمه در پی او بود، به-همین دلیل، به دارالمجانینی در کوهستان‌های فرانسه پناه برد و اشعاری در احوال دیوانگان و سختی روزگار آنان گفت.
شعر او، شعر نور، عشق، شورش،آزادی و نبرد است. بعضی دوستانش می-ترسیدند که حضور تاریخ زشت، سبب خشکیدگی گل لطیف شعر  او گردد. اما او، در هر قطعه چنان عشق و سیاست را به هم آمیخت که همیشه سیاست از عشق تغذیه ‌می‌کند.

حکومت نظامی

چه می‌شد کرد؟ گزمه بر در بود،
چه‌ می‌شد کرد؟ در خانه زندانی بودیم،
چه‌ می‌شد کرد؟ راه کوچه بسته بود،
چه‌ می‌شد کرد؟ شهر به زانو درآمده بود،
چه می‌شد کرد؟ مردم  گرسنه بودند،
چه‌ می‌شد کرد؟ خلع سلاح شده بودیم،
چه‌ می‌شد کرد؟ شب فرا رسیده بود،
چه‌ می‌شد کرد؟ عاشق همدگر شدیم.
 

هدف شعر

اگر به شما بگویم که آفتاب در جنگل،
به‌سان تنی است که در بستری داده می‌شود،
شما حرفم را باور می‌کنید،
و همه‌ی خواست‌های مرا تایید می‌کنید.
 
اگر به شما بگویم که بلور یک روز بارانی،
همیشه در تن آسانی عشق طنین می‌افکند،
شما حرفم را باور می‌کنید،
و زمان عاشقی را دراز می‌کنید
 
اگر به شما بگویم که بر شاخ و برگ‌های بستر من،
پرنده‌ای آشیان دارد که هرگز ”آری“ نمی‌گوید،
شما حرفم را باور می‌کنید،
 و  شریک پریشانیم می‌شوید.
 […]
اما اگر سراسر کوی و دیارم را یکسر،
چون کوچه‌ای بی‌انتها بسرایم،
شما دیگر حرفم را باور نمی‌کنید،
و سر به بیابان می‌نهید.
 
چرا که شما بی‌هدف راه می‌روید،
 و نمی‌دانید که مردم،
نیازمند اتحاد و امید و مبارزه‌اند
تا جهان را تفسیر کنند و دگرگون کنند.
 
تنها با گام های دل خود، شما را در پی خود روان می‌کنم،
بی‌رمقم، زنده بوده‌ام، هنوز هم زنده‌ام،
اما در شگفتم که سخن می‌گویم تا مفتونتان سازم،
آن هم هنگامی که دلم می‌خواهد آزادتان کنم،
تا شما را با جلبک و جگن سپیده‌دمان،
همانقدر یگانه کنم،
که با برادران خود که نور  را بنیاد می‌نهند.
 

یک لبخند

شب هرگز کامل نیست،
نشان به آن نشان که من می‌گویم،
نشان به آن نشان که من اطمینان می‌دهم
در انتهای غم، همیشه پنجره‌ای باز است،
پنجره‌ای روشن.
رویای بیداری همیشه هست:
آرزویی برآوردنی، گرسنگی‌ای رفع‌کردنی،
دلی سخاوتمند،
دستی دراز شده، دستی گشوده،
چشمانی نگران،
یک زندگی، زندگی‌ای شریک‌شدنی.
 

ما دو تن

ما دو تن، چون دست در دست یکدیگر داریم
همه‌جا، خود را در خانه‌ی خود می‌بینیم:
 زیر درختان دلپذیر، زیر آسمان سیاه،
زیر هر بامی، کنار آتش
در کوچه خالی، گرمای آفتاب،
در چشمان گنگ خلق،
نزد فرزانگان و دیوانگان،
در میان کودکان و بزرگسالان.
عشق را  رمز و رازی نیست.
ما عین بداهتیم
عاشقان، خود را در خانه‌ی ما می‌بینند.
 

گفتن همه چیز

عمده این است که:
همه چیز گفته شود.
ولی مرا این واژه نیست،
نیز نه آن حوصله،
و نه گستاخی چنین کاری.
 
اندیشه می‌کنم،
 و به مقتضای تصادف،
طومار تصویرها را باز می‌کنم:
من بد زیسته‌ام،
 و سخن روشن گفتن،
چندان نیاموخته‌ام.
 
همه چیز باید گفته شود:
سنگلاخ‌ها، راه و سنگفرش‌ها،
کوچه‌ها و رهگذران،
کشتزارها و شبانان،
جوانه‌ی بهار و زنگار زمستان،
سرما و گرمایی که میوه را پدیدار می‌سازند.
 
می‌خواهم جماعت را نشان دهم،
 و هر انسانی را به تفصیل،
نیز هر آنچه آدمی را زنده و نومید می‌سازد،
و در لوای فصل‌های انسانی
همه‌ی چیزهایی را که او روشن می‌گرداند،
امیدش را و خونش را،
سرگذشتش را و رنجش را
می‌خواهم جماعت عظیم پراکنده را نشان دهم:
جماعت جدا افتاده از یکدیگر،
چونان مردگان گورستان،
جماعتی که از سایه‌ی ناپاک خود برتر است،
چرا که حصارهای خویش را درهم شکسته،
و سرورانش را فروافکنده است
 
خاندان دست‌ها و خانواده‌ی برگ‌ها را،
و جاندار سرگردان بی‌اصالت را بنمایانم،
جویبار و شبنم زاینده و بارور را،
عدالت به پاخاسته و بهروزی استوار را
 
آیا خواهم توانست
شور و شادی یک کودک را،
از عروسک او یا از توپش
 یا از هوای آفتابی،
نتیجه گیری کنم؟
 
و آیا دلیری آن را خواهم داشت
که شادمانی یک مرد را،
به حسب زن و فرزندانش بگویم؟
 
آیا خواهم توانست روشن کنم
عشق و دلایل حقانیت آن را،
فاجعه‌ی سربی و مضحکه‌ی پوشالی آن را،
رفتارهای بی‌اختیاری که،
عشق را مبتذل می‌کند،
 و نوازش‌هایی که،
 جاودانش می‌گرداند
 
آیا هرگز خواهم توانست
میوه را به کود پیوند دهم
چنان‌که نیکی را به زیبایی؟
 
آیا خواهم توانست
نیاز را به اشتیاق،
و نظام حرکت را،
به نظام لذت تشبیه کنم؟
 
آیا آن همه واژه خواهم داشت،
که در زیر شهپر سترگ خشم‌ها،
حساب کینه را با کینه پاک کنم؟
و نشان دهم که قربانی،
جلاد خود را نابود می‌کند؟
آیا خواهم توانست،
واژه‌ی انقلاب را رنگ‌ و رو دهم؟
 
زر آزاد سپیده‌دمان،
در دیدگانی مطمئن از خود،
همتا ندارد.
همه چیز تازه است،
و همه چیز ارزنده.
آوای واژه‌های حقیری را می‌شنوم
که بدل به پند و اندرز می‌شوند؛
در آن سوی رنج‌ها و دردها،
زیرکی ساده است
 
دشمنم؛
آیا خواهم توانست بگویم،
تا چه حد دشمنم،
سودا‌های پوچی را،
که بانی تنهایی‌اند؟
نزدیک بود بر سر این سودا،
تسلیم مرگ شوم،
چونان قهرمانی که،
دست و پا بسته و دهن بسته،
می‌میرد.
 
چیزی نمانده بود تن و جان و دلم،
بی‌شکل فدا گردد،
 و  با همه‌ی صورتک‌هایی که،
گندیدگی و هبوط را می‌پوشاند،
 و جنگ و جنایت و بی‌قیدی را
 
چیزی نمانده بود که برادرانم،
مرا از خود برانند،
و من، بی‌آن که نبردشان را درک کنم،
[بر آنچه بودم] پای فشردم،
می‌پنداشتم که از زمان حال،
 بیشتر از آنچه دارد،
غنیمت برده‌ام،
اما هیچم اندیشه‌ی فردا به سر نبود.
 
من که پایان همه چیز را دشمنم،
هستی خود را مدیون مردمی هستم،
که دانستند زندگی حاوی چیست،
من مدیون همه‌ی شورشیانی هستم،
که ابزارها و دل خود را آزمودند،
و دست یکدیگر را فشردند.
 
ای مردم!
همیشه و همواره،
در میان آدمیزادگان،
نغمه‌ای برمی‌خیزد.
این ترانه‌ی کسانی است
که آینده‌ی ما را در برابر مرگ،
 و نیز سردابه‌های دیوان و دیوانگان،
برافراشته‌اند.
[…]
از خلال کلامی صادق،
و چیزهایی راستین،
اعتماد،
بی اندیشه‌ی بازگشت،خواهدرفت.
می‌خواهم که انسان ،
پاسخ گوید پیش از آن که بپرسد
زان‌پس، کسی به زبان بیگانه سخن نگوید
 
 و کسی را،
 سودای لگدمال بامی،
 یا به آتش کشیدن شهرها،
و پشته کردن کشته‌ها،
در سر نخواهد بود.
چرا که واژه‌های سازنده
همه از آن منند
و این واژه‌ها، زمان را،
به عنوان تنها سرچشمه،
خواهد قبولاند.
 
خنده، لازم خواهد شد؛
خنده‌ای از سر تندرستی،
خنده‌ی برادری جاودان.
هر کس با دیگران،
چنان مهربان خواهد شد،
که با خویش،
همانند زمانی که آدمی،
 به خاطر محبوبیت خود،
خویشتن را دوست می‌دارد.
 
لرزه‌های خفیف،
جای خود را،
 به تلاطم شادمانه‌ی زیستن خواهد داد،
و زیستن، فرح انگیزتر از آب دریا
خواهد شد
 
و دیگر هیچ جیز،
نخواهد گذاشت،
که در مورد این شعر،
که امروز می‌نویسم،
تا دیروز را بزدایم،
شک روا داریم.
 

من این را به تو گفتم

من این را به تو گفتم، به‌خاطر ابرها.
من این را به تو گفتم، به‌خاطر دریا،
به‌خاطر هر خیزاب، به‌خاطر پرندگان شاخسار،
به‌خاطر سنگریزه‌های صدا،
برای دست‌های آشنا،
به‌خاطر چشمی که چهره یا چشم‌انداز می‌گردد،
و خواب، آسمان را به‌رنگ او درمی‌آورد
به‌خاطر شبی که لاجرعه نوشیدیم،
به‌خاطر حصار جادّه‌ها،
به‌خاطر پنجره‌ی گشوده و پیشانی باز،
من این را به‌تو گفتم، به‌خاطر اندیشه‌های تو، گفتار تو
                          [که]
هر نوازشی، هر اعتمادی، پس از مرگ، دوباره، پا به جهان می‌نهد.
 
(برگرفته از کتاب «ای آزادی»، ترجمه‌ی دکتر محمدتقی غیاثی، انتشارات مروارید، چاپ اول، زمستان ۱۳۵۷)
 
 

// // ?>


تلگرافی که شبانه رسید – اشعاری از «ناظم حکمت»

مقدمه‌ای درباره‌ی ناظم حکمت

ناظم حکمت،پاشازاده‌ی ترک زبان انقلابی، در سال ۱۹۰۲، در یک خانواده اشرافی، به‌دنیا آمد. پس از تحصیلات آغازین، از ”مدرسه‌ی حرب نیروی دریایی“ ترکیه[۱]، فارغ‌التحصیل شد؛ وی، پس از آن، به قوایی که مصطفی کمال پاشا (که بعداً به آتاتورک معروف شد) برای استقلال ترکیه از عثمانی تشکیل داده‌بود، پیوست؛ اما در پی جوسازی‌هایی که علیه او کردند، از آن قوا اخراج شد. سپس به مسکو رفت و به تحصیل در رشته‌ی اقتصاد سیاسی، پرداخت و پس از فراغت از تحصیلات دانشگاهی، به ترکیه بازگشت و بین سال‌های ۱۹۳۶-۱۹۳۱  به کار در روزنامه‌ها و نشریات پرداخت و در سال‌های ۱۹۳۸-۱۹۳۶ ، که همزمان با اوج‌گیری استبداد در ترکیه بود، با سرودن اشعار انقلابی، بین هم‌وطنانش، به‌ویژه افسران جوان و روشنفکر، محبوبیتی بی‌نظیر یافت.

حکمت، در سال ۱۹۳۸، به اتهام هم‌فکری در ارتباط با افسران جوان و انقلابی ((مدرسه حرب)) ،که قصد قیام علیه ((آتاترک)) را داشتند، زندانی شد. با دستگیری این افسران، ناظم نیز به ۲۸ سال و چهار ماه، زندان محکوم شد؛ اما در سال ۱۹۵۰، در پی عفو عمومی، آزاد گردید. او یک سال بعد، به رومانی رفت و همان سال نیز از تابعیت ترکیه، طرد شد و بقیه‌ی عمرش را در کشورهای مختلف جهان گذراند.  وی در سال ۱۹۶۳، در اثر بیماری قلبی، در مسکو، درگذشت.

انتشار آثار حکمت، تا هنگام مرگش (سال ۱۹۶۳) ، در ترکیه ممنوع بود، با این حال، شاعران و نویسندگان مبارز، در بسیاری از کشورها،  او را می‌شناختند. آثار او، اکنون، به ۴۳ زبان و لهجه‌ی زنده دنیا ترجمه شده‌است.

ناظم در مقدمه‌ی یکی از آثارش می‌نویسد:

“ نویسنده‌ی این کتاب، قلبش را، قلمش را، اندیشه و سراسر زندگی‌اش را، به مردم کشورش بخشیده‌است؛ اما در عین حال، در اشعارش، ورای حدّ مرز و بوم، اسم و محل جغرافیایی و نژاد و ملیت، مبارزه‌ی همه‌ی انسان‌ها را در راه کسب آزادی، استقلال، عدالت اجتماعی و صلح، ستوده‌است و پیروزی آنان را پیروزی مردم خود و شکستشان را شکست مردم خود می‌داند.“

 

کاداورا [2]

ماه از لابه‌لای درختان سر می‌زند

                         چون مرده‌ریگی

                                  چاق و کوتوله

                                       شکمباره و خپله.

ماه سر می‌زند،

راه‌ها، تهی از ردّپا

              در دوردست اما،

                         صدای پای خفیفی به‌گوش می‌آید

                        گویی میان برف، کسی راه می‌رود

                       ف ی‌ی‌ی ف، فی‌ف ف ف

صدا نزدیک‌تر شد

                می‌شنوم

                        صدای دم و بازدم را

می‌بینم چون دم فرسوده‌ی آهنگران

                                 تنش سینه‌های استخوانی را

قافله‌ای پیداست

قافله‌ای دیگر

                      یکی دیگر

                      یکی دیگر

                      یکی دیگر

مرد

    زن

       کودک

              پیر.

چون ریگ بیابان

              چون محکومان پای در زنجیر.

خواب از سرم پرید

چون بدهکاری، خواب از سرم پرید

حال می‌اندیشم:

چهره کودکان به‌رنگ موم کهنه بود

آنان که چون گوسفندان قربانی

                               همه در آغلی زندگی‌کرده‌اند

                                                           یک رمه دهاتی‌اند

که رنجِ در ده زاده شدن یا زادن

و عذاب شگرف انسان بودن را

                               بر گُرده می‌کشند.

نه زنده، نه مرده

                  یک رمه

                     ده‌ ه ‌هات‌ی.

ه ه ه ی

      چرا ابلهانه می‌خندی

                                دلقک!!

این‌ها گزافه نیست، کاداورا !

                            ای جنازه محترم!

باورت نیست؟

               نباشد.

اما مپندار که آنان را

                 چون حصیری کهنه در برابر دیدگانت

                                                    دراز خواهم کرد !

نفهمیدی؟

               نفهم!

پس بیا تا تو را درسی در جهنم بیاموزم.

 

وطن‌فروش

((ناظم حکمت، به وطن خیانت می‌کند هنوز!))

((او گفت: نیمه مستعمره‌ی آمریکائیم ما))

((آمریکا ۱۲۰ میلیون لیره کمک بلاعوض می‌کند به ما))

((و ناظم)) می‌گوید:

((نیمه مستعمره‌ی آمریکائیم ما…))

 

این بود سرمقاله‌ی

                           روزنامه‌ی چاپ آنکارا

که به چاپ زد آن را

با حروف درشت و سیاه و چشمگیر.

آن را به چاپ زد

در کنار عکس ژنرال آمریکایی ((ویلیامسون))

نیش را باز کرده تا بناگوش

                                     و می‌خندد به ابعاد ۶۶ سانتی‌متر مربع!

من خائن وطنم؛ من، وطن‌فروش.

و شما همه، وطن‌پرست و وطن‌پرور

من خائن وطنم؛ آری:

اگر وطن، در کشتزارتان، در چک‌های بانکتان، در

                                                        صندوق‌های پولتان باشد،

اگر وطن، کنار جاده‌ها جان سپردن باشد از گرسنگی،

اگر وطن، درکوچه‌ها، چونان سگان، فتادن و

                                                    لرزیدن است از تب نوبه

اگر وطن، مکیدن گلگون خون ماست، در کارخانه‌ها

اگر وطن، سرنیزه است و ((باتوم پلیس))

اگر وطن، تامین اعتبار و دریافتی شماست

اگر وطن، پوشاک آمریکایی، بمب آمریکایی،

                                          توپ آمریکایی و ناوگان آمریکائیست

اگر وطن، هرگز رها نشدن باشد، از این سیاهی متعفن

من خائن وطنم، آری.

بنویسید در سرمقاله‌های خود، با حروف سیاه و درشت

                                                  و چشمگیری که شماراست:

 (( ناظم حکمت، هنوز دست از خیانت به وطن برنداشته‌است.))

 

تلگرافی که شبانه رسید

تلگرافی که شبانه رسید

         سه هجا بود و بی‌امضا :

                             ((درگذشت))

آن‌هم زیاده بود.

به دیوار می‌نگرم،

بر دیوار زخمی

                    نقشی-

تصویری که خود از او کشیده‌ام.

ساعت … یک

ساعت … سه

ساعت … پنج

ساعت … ها

صدای صوت پلیس.

بسترم تهی

پاره‌ای از نامه‌های میزم

                           دست‌نوشته‌های او.

تلگرافی که شبانه آمد،

                             چهار هجا بود…

سپیده می‌زند

اما، اطاقم پر از شب است

         اطاقی که بارها سایه‌ی دست‌هایش

                                          در آن جاری بود .

او، واپسین روشنایی را

                           از ورای میله‌های آهن دید

و پزشک زندان

                  با پالتوی خود، بالای بلندش را

                                                      پوشانید و گفت:

                                                                              – تمام !   

شاید هم این واژه را

عصر همان روز گفت.

عصر روز پیش،

من…

دست‌فروش‌ها، از محله می‌گذرند

به تلگرافی که شبانه رسید می‌نگرم

آن دل تمام‌عیار

با مشت‌های گره‌کرده، مردی

و با چشمان پاک و درخشان، چون کودکی بود.

بگذار دشمنان شادی کنند

و دوستان در خود فرو روند

با تلگراف‌هایی که شبانه می‌رسد

تو پیش از این‌که اشکت سرازیر شود

                                           خواهی گریست

 

به :  وِرا

گفت: پیشم بیا

گفت: برایم بمان

گفت: به رویم بخند

گفت: برایم بمیر

آمدم

خندیدم

ماندم

مُردم

 

(برگرفته از کتاب «سرود نوشندگان آفتاب»، ترجمه‌ی ایرج نوبخت، نشر دنیای نو، چاپ اول، تابستان ۱۳۸۱)



[۱]ترکیه، در آن زمان، بخشی از امپراطوری بزرگ عثمانی بود.

[۲]جسد تشریحی

// // ?>


وفاداری به یاسمن‌ها (دو شعر از غاده السَّمّان)

نامه‌ی یار غریزی‌ام

محبوبم از سفر بازگشت

در من نگریست و گفت: تو مرده‌ای.

و شب را گذراند

                        درحالی که در مزرعه‌های من می‌تاخت

                        و گنجشکان مهاجر را صدا می‌زد

                        و شاخه‌های مرا با شبنم مهربانی و جنون

                                                                        آب می‌داد.

سپیده‌دمان

گل‌های سرخ من، با گرمی و نور شکفتند

وگنجشکان به شاخسار من بازگشتند

و درختانم جوانه‌های شفاف و زرین درپوشیدند

آنگاه، یار نفسی برآورد

                        دلتنگ

                            که:

                                    «باید بروم!»

 

نامه‌ی وفاداری به یاسمن‌ها

به من بیاموز

            چگونه عطر، به گل سرخش باز می‌گردد

                                    تا من به تو باز گردم

                                                            مادر!

به من بیاموز

            چگونه خاکستر، دوباره اخگر می‌شود

                        و رودخانه، سرچشمه

                        و آذرخش‌ها، ابر

            و چگونه برگ‌های پاییز دوباره به شاخه‌ها         

                                                            باز می‌گردند

                                    تا من به تو باز گردم

                                                            مادر!

آنگاه که صدای تو را می‌شنوم

می‌پندارم

که می‌توانم دیگر بار از تو شعله‌ور شوم

و بر مدخل کشت‌زارانت،

                        بارها و بارها جان دهم

            این‌جا هر آنچه برای من آزار دهنده باشد

                                                یافت نمی‌شود.

مرا آن خیابان‌هایی می‌آزارد

            که دیگر باز نخواهندگشت

            و چهره‌هایی که چهره‌هایی دیگر

                                                پوشیده‌اند.

            و داستان‌های عاشقانه‌ای که ندانستم

                                                چگونه آن‌ها را بزیم

و نتوانستم آن‌ها را چونان مومیایی

درون صندوق‌های پنهان خاطرات

                                                نگاه دارم

پس آنان نیمه‌جان

در اعماق روانم سرگردانند

و من بیهوده می‌کوشم

                        که آن‌ها را کاملاً از یاد ببرم

                        یا به تمامی به یاد بسپارم.

به راستی آیا من آن یار را

                        دوست داشته‌ام؟

                        از دست داده‌ام؟

                        آیا ممکن بود، من

                                    کودکانش را به دنیا بیاورم؟

آه… مرا آن تابوت‌هایی شکنجه می‌کنند

که به یکباره، در جشنی بزرگ

                        به خاکشان سپردم

                        بیمناک، بر این گمان

                                    که همه چیز در آن‌ها مرده است

و هرگز و هرگز ندانستم

که مدفون‌شدگان در تابوت‌ها

                        براستی مرده بودند

                        یا نه زنده بودند؟!

                        زیرا من در تابوت‌ها را استوار کردم

                                    و روزگاری است که

                                    کار تمام شده است!

هرآنچه مرا می‌آزارد

پیکری مه‌آلود دارد

و گلوله‌ای که به سویش می‌گشایم

                                    آن را می‌درد

                                    و تعویذ‌هایش برایش

                                    سودی ندارد.

هر آنچه مرا می‌آزارد

در حاشیه‌ی حضور، پنهان است

و درکناره‌ی وهم

            با حقیقت خویش حاضر است

ومرموز برکناره‌های زخم ناشناخته و ژرف

                                    ایستاده است

            زخمی که من، خود، آن را برای خویشتن

با خنجر ابداع کرده‌ام

و بر آن حروف نخست نامم را

                        کنده‌ام

چونان که بر درختان بادام و انجیر

در روزگاران گذشته به یادگار

                        می‌کندم

رخسار یاران گذشته

چهره به چهره

به سانِ اوراق دفتری در باد

                                    از برابرم به سرعت می‌گذرند

هرگز نخواهم گذاشت

آتش

            در کناره‌هایش

                        درگیرد.

 

(غمنامه‌ای برای یاسمن‌ها، غاده السَّمّان، ترجمه‌ی دکتر عبدالحسین فرزاد، نشر چشمه، تهران، بهار ۱۳۷۷)

 

 

// // ?>