بایگانی دسته: گزیده متن



به کار جهان نپردازم

به کار جهان نپردازم،
خجستگی از آن همه.

*
*

دل بستن از کف نهادن است،
چنین نیست فرزانه.
دست بدارد، تباه نگردد.
دل نبندد، به کف آرد.

*
*

بسا ناکام در آستانه ی فتح،
آغاز و انجام را یگانه بین،
ناکام کی شوی؟

*
*

دریا چرا فرمانروای صد رود است؟
به پایشان جاری‌ست.

*
*
مردم گرسنه اند،
حاکمان خراج و باج می بندند، پس گرسنه اند.

مردم آشوبگرند،
حاکمان بند می بندند، پس آشوبگرند.

مردم مرگ را به بازی گیرند،
آزمندند، پس مرگ را به بازی گیرند.

آرام گیر، زیستن در توست.

(دائو د جینگ، ترجمه هرمز ریاحی و بهزاد برکت)

// // ?>


وارستگی

(قطعه‌ای از بهاگاواد گیتا)

 

اندیشه درباره اشیاء موجب تعلق خاطر شود
و از تعلق آرزو زاید
و از آرزو خشم پدید آید
و خشم مایه تشویش گردد
و تشویش نسیان آرد
و نسیان خرد را تباه گرداند
و تباهی خرد موجب هلاک باشد

 

ولی آنکه زمام نفس بدست خویش دارد با حواسی که فرمانبردار اویند
آزاد از قید حب و بغض در میان اشیاء می گردد
چنین کسی بسر منزل مقصود رسیده باشد
در این مقام همه غم ها پایان پذیرد
و دل که باین مرحله از سکون رسد عقل استقامت گیرد
و آن را که استقامت نباشد معرفت نباشد

 

و آن را که معرفت نباشد از مراقبه بهره نباشد
و بی مراقبه آرام جان حاصل نیاید
و بی آرام جان سعادت از کجا باشد
و دل که به دنبال حواس سرگردان دستخوش تشویش باشد و خرد را از راه برد
چون باد که کشتی را در آبها گمراه سازد
پس ای قوی دست آن که حواس خود را یکباره از اشیاء بریده باشد
صاحب یقین بود

 

چنین مردی آنگه که بر همه جهانیان شب است بیدار باشد
و آنگاه که جهانیان بیدارند او در خواب باشد
و خواهش دل او را از جای نبرد
چون دریا که از جویبار ها تیرگی نپذیرد

 

مردی که از بند آرزو آزاد است و از خواهش ها رسته
و از "من" و "مال من" گذشته
چنین کسی آرام جان یابد
این است مقام وصول ب حق ای پسر پریتا
کسیکه بدین مقام رسد رنگ فریب از او برخیزید
کسیکه این روش بکار بندد
اگر چه در واپسین دم زندگی باشد
به نیروانای حق فائز گردد

// // ?>


ترک عمل

(قطعه‌ای از بهاگاواد گیتا)
آن کس که در عمل، ترک عمل تواند دید
و در ترک عمل، عمل را، خردمند واقعى است.


ترک کار بر سه گونه است:
ـ عملى که از سر نادانى کرده شود، و عملى که چون ریاضتهاى شاقه مایه آسیب تن گردد.
ـ عملى که به هوس نتیجه یا از سر پندار یا به تکلیف انجام شود.
ـ عملى که انجام آن تکلیف آدمى است و بى شائبه دوستى و دشمنى و بى چشمداشت سود، کرده شود.


(من) کریشنا را از هر گونه عمل و هر گونه تغییر منزه دان.
من رنگ کردار نپذیرم و نگران ثمره کار نیستم.
و آن که مرا چنین شناسد، از بند عمل آزاد است.
سالکان راه نجات، این حقیقت بدانستند و به عمل برخاستند.
تو نیز در پى آنان برو و عمل پیشه کن.
حتى دانایان حیرانند و نمى دانند که (عمل) چیست و (ترک عمل) کدام است.
اینک من تو را گویم که عمل چیست؟ تا به دانستن آن از پلیدیها برهى.
باید دانست که چه کار باید کردن و چه کار نباید کردن و ترک کار چیست.
شناختن (حقیقت عمل) سخت و دشوار است.
آن کس که در عمل، ترک عمل تواند دید
و در ترک عمل, عمل را، خردمند واقعى است.
چنین کسى را (یوگى) توان گفت،
که کار خود کرده و به مرحله نجات رسیده است.


کسى که هوس ثمره کار فرو گذاشته،
و به مقام رضاى مطلق رسیده،
بى نیاز همه چیز،
او اگرچه مدام در کار است، همواره از کار فارغ است،
آن که از رنگ تعلق رسته و از بند نیک و بد جسته و دل در معرفت حق بسته.
هرچه کند از بهر خدا کند، زنجیر کار او گسیخته بود.
او هرچه کند، خدا بود، احسان او خدا بود.
چون در هر کار که کند خدا را بیند, به خدا برسد.
کودکان، نه خردمندان، علم را از عمل جدا مى دانند،
لیکن به حقیقت آن که یکى از این دو را داشته باشد، دیگرى را نیز دارد.

// // ?>


در باب تنبیه و بیداری

۱- نفحه
پیامبر اکرم (ص):
اِنَّ لِرَبِّکُمْ فِی أَیّامِ دَهْرِکُمْ نَفَحاتٌ أَلا فَتَعَرّضُوا لَها
(همانا در طول عمر شما، نسیم های الهی وزیدن می گیرد، پس بیدار باشید و خود را در معرض این نسیم ها قرار دهید.)

۲- تنبیه
در تنبیه و بیداری از خواب غفلت و غنیمت شمردن اوقات و دریافتن نفحات الهی که "ان لربکم فی ایام دهرکم نفحات الا فتعرضوا لها" و بوی بردن بدان تا به سبب آن روشنایی آشنایی در درون افتد و الیه اشار قدس سره:
گفت پیغمبر که نفحتهای حق                        اندر این ایام می آرد سبق
گوش و هش دارید این اوقات را                     در ربایید این چنین نفحات را
نفحه آمد مر شما را دید و رفت                    هرکه را می خواست جان بخشید و رفت
نفحه‌ی دیگر رسید آگاه باش                       تا از این هم وا نمانی خواجه تاش
چون دم رحمن بود کان از یمن                      می رسد سوی محمد بی دهن
دفع کن از مغز و از بینی زکام                    تا که ریح الله آید در مشام
این سخنهایی که از عقل کل است            بوی آن گلزار و سرو و سنبل است
بوی گل دیدی که آنجا گل نبود                     جوش مل دیدی که آنجا مل نبود
بو قلاووز است و رهبر مر تو را                   می کشد تا خلد و تا کوثر تو را
آن بود بینی که آن بویی برد                      بوی او را جانب رویی برد
هر که بویش نیست بی بینی بود                     بوی ان بویست کو دینی بود

(برگرفته از کتاب "لب لباب مثنوی"، ملاحسین کاشفی، انتشارات اساطیر، چاپ اول، ۱۳۷۵)

۳- چراغ راهنمایی آبی
(نوشته‌ی جانی روداری)
روزی از روزها چراغ راهنمایی ای که در میلان و در میدان کلیسای جامع شهر قرار دارد، کار عجیبی سر زد. ناگهان تمام چراغهایش آبی شدند و مردم دیگر نمی دانستند چکار کنند.
"عبور کنیم یا نه؟ بمانیم یا برویم؟"
از تمام چشمهای چراغ راهنمایی و در تمام جهات، نور آبی غیر عادی ای پخش می شد. نور چنان آبی بود که آسمان میلان هم هرگز چنان رنگی را به خود ندیده بود. رانندگان ماشینهای سواری فریاد می کشیدند، بوق می زدند، موتورسوارها با اگزوزهایشان سرو صدا راه انداخته بودند. پیاده های پک و پول دارتر فریاد می زدند: "شما می دانید با چه کسی طرف اید؟" خلاصه همه کلافه شده بودند و کسی از چیزی سر در نمی آورد. آنهایی که حال و حوصله ی لودگی داشتند، می گفتند: "حتما افسر راهنمایی چراغ سبز را بالا کشیده تا با آن ویلای کوچولوی سرسبزی در خارج از شهر بسازد."
"حتما با چراغ قرمز ماهی های پارک را رنگ کرده اند."
"می دانید با رنگ زرد چه کار می کنند؟ قاطی روغن زیتون می کنند تا زیاد شود."
تا اینکه ماموری از راه رسید. وسط چهارراه ایستاد تا گره ترافیک را باز کند. مامور دیگری هم دنبال جعبه ی فرمان چراغ راهنمایی می گشت تا اشکالش را برطرف کند. به همین خاطر جریان برق را قطع کرد تا کارش را انجام دهد. چراغ راهنمایی قبل از خاموش شدن پیش خودش فکر کرد:
"من که به آنها علامت دادم راه آسمان باز است و می توانید بروید. بیچاره ها! اگر منظور مرا می فهمیدند، همگی می توانستند پرواز کنند. اما خب، شاید شهامتش را نیافتند."

(برگرفته از کتاب "قصه از این قرار بود …." لائورا والیاسیندی، ترجمه ی اعظم رسولی و مژگان مهرگان، نشر نی، چاپ اول، ۱۳۸۶)

// // ?>


شیخ ما گفت: یک قدم جلوتر

شیخ یک بار به طوس رسید. مردمان از شیخ استدعای مجلس کردند. اجابت کرد. بامداد در خانقاه استاد تخت بنهادند. مردم می آمد و می‌نشست. چون شیخ بیرون آمد مقریان قرآن برخواندند و مردم بسیار درآمدند، چنانک هیچ جای نبود. معرف بر پای خاست و گفت: «خدایش بیامرزاد که هر کسی از آنجا که هست یک گام فراتر آید.» شیخ گفت: «و صلی الله علی محمد و آله اجمعین.» و دست به روی فرو آورد و گفت: «هر چه ما خواستیم گفت، و همه پیغمبران بگفته‌اند، او بگفت که از آنچ هستید یک قدم فراتر آیید.» کلمه‌ای نگفت و از تخت فرو آمد و برین ختم کرد مجلس را.

(اسرارالتوحید فی مقامات ابوسعید ابوالخیر، محمد بن منور)

چنان عادت کرده ایم که حرف های مفصل بشنویم که دیگر سیر شده ایم از هر آنچه که ما را سیر می کند؛ و البته که حقیقی سیر می‌کند.

وشیخ ما چقدر زیبا نمایان کرده است که ارزش انسان به همین است ، به سمتی برود که ارزش انسانی در آن باشد و این همان یک قدم است.والبته به تعبیری بهتر است بگوییم که این همان درد عیسی است که قدم به سوی اصیل را می طلبد. و ارزش دادن به همین دغدغه است که انسان را به حرکت وادار می کند.

این همان طلب عشق است و بیزاری از سکون و رخوت

// // ?>


داستان زندگی فردریک داگلاس

روایت جذاب و اثرگذار فردریک داگلاس از تجارب شخصی خودش به عنوان برده، در سال ۱۸۴۵ نوشته شده و حقایقی تراژیک درباره اسارت بشر را بازگو می‌کند: اینکه انسان چگونه به بردگی در می‌آید و این برده چگونه به آدمی بدل می‌شود که سرانجام مشاور لینکلن و نماینده دیپلماتیک ایالات متحد در هائیتی و جمهوری دومنیکن می‌شود. او خطیبی چیره دست بود که محبوبیت فراوانی داشت و در حین تلاش برای کسب هویت تازه و دستیابی به آزادی ارزشمندش، افکار و احساسات عمیقش را با دیگران در میان می‌گذاشت و بقیه را در آن شریک می‌کرد.
(فردریک داگلاس صحبت‌هایش را از پشت تریبون آغاز می‌کند، اما در ادامه‌ی حرف‌هایش، بر روی صحنه آزادانه به این سو و آن سو می‌رود و مستقیم و صمیمانه با تماشاگران حرف می‌زند.)

من در توکاهو، در نزدیکی هیلزبرو، در منطقه تالبوت ایالت مریلند به دنیا آمدم. از سن و سالم چیز درستی نمی‌دانم، چون هیچ وقت سند معتبری در این باره پیدا نکردم. احتمالا هفت هشت سالم بود که با شروع دشتسازی سرهنگ لوید در ساحل شرقی مریلند، مرا به شهر بالتیمور فرستادند. با رفتن به بالتیمور، بنای تازه‌ای در زندگی‌ام گذاشته شد و این راهی به سوی سعادت آینده‌ام بود.

بانوی تازه‌ام خانم آولد زنی بود با قلبی بسیار مهربان و احساساتی بسیار پاک. او الفبا را به من آموخت. بعد از یادگرفتن الفبا، کمکم کرد تا کلمات سه- چهار حرفی را هجی کنم. درست در این مرحله از پیشرفتم بود که شوهرش آقای آولد فهمید که اوضاع از چه قرار است و خانم آولد را از آموزش به من منع کرد و به او گوشزد که سواد آموختن به برده هم غیرقانونی است، هم خطرناک. از آن موقع، آقای آولد ناگهان در نظر من نامعقول و بی‌ارزش شد. انگار اصلا نمی‌توانست در حقم خوبی کند، فقط می‌توانست برایم رنج و عذاب درست کند. این اتفاق مرا ناراحت و غصه دار کرد. اتفاقی که ظاهرا کوچک بود، مرا به غصه‌ای عظیم دچار کرد. به جز اطاعت از ارباب نباید هیچ چیز دیگری یاد می‌گرفتم.

تاثیر این حرف‌ها قلبم را تکان داد و عقاید و احساساتی را در من بیدار کرد که از مدتی پیش فرو خفته بود، ولی حالا افکار کاملا تازه‌ای را در ذهنم به حرکت در آورد. رفته رفته دریافتم که غامض‌ترین مشکل چیست: اینکه سفیدپوستان می‌توانند سیاهان را به بردگی بگیرند. در حین تلاش برای یادگیری بدون معلم، آگاهی‌های تازه‌ای به دست آوردم و امید و انگیزه‌ی قاطع پیدا کردم تا به هر انگیزه‌ای که شده، خواندن را یاد بگیرم. هر چیزی که اربابم بیشتر از آن وحشت داشت من بیشتر آرزویش را در سر می‌پروراندم. هر چیزی که او بیشتر به او علاقه مند بود، من بیشتر از آن بیزار می‌شدم. هر چیزی که در نظر او، بلای بزرگی بود و از آن پرهیز می‌کرد، برای من موهبتی بود که آن را همواره می‌جستم. در فراگیری خواندن، همانقدر که اربابم مانعی دشوار محسوب می‌شد بانویم کمک‌های مهربانانه‌ای به من کرد. وقتی بانویم درس دادن به مرا متوقف کرد، خودم در فرصت هایی که می‌یافتم به خواندن روزنامه و کتاب می‌پرداختم. اما به هر صورت، نقشه‌ای که در پیش گرفتم از هر روش دیگری موفق‌تر بود. نقشه‌ام این بود که با همه پسران سفید پوستی که در خیابان به آنها برمی‌خوردم دوست شوم. تا جایی که  می‌توانستم، با پسر بجه‌های بیشتری دوست می‌شدم و آنها را به معلمم تبدیل می‌کردم. با کمک‌های آنان که در جاها و زمان‌های گوناگون نصیبم می‌شد بالاخره موفق شدم خواندن را یاد بگیرم. گه‌گاه با آنها درباره موضوع بردگی صحبت می‌کردم. بهشان می‌گفتم که آرزو داشتم مثل آنان آزاد باشم، چون وقتی بزرگ می‌شوند و از بچگی درمی‌آیند، کاملا آزادند. می‌گفتم: «شما به محض اینکه بیست و یک سالتان شد، آدمهای آزادی هستید ولی من تا آخر عمر برده‌ام یعنی من آن حقی را که به شما آزادی می‌دهد، ندارم؟»

این حرف‌ها آنها را غمگین می‌کرد. آنان پرشورترین همدردی ها را به من ابراز می‌کردند و به من امید می‌دادند که شاید روزی فرجی شود و به آزادی برسیم. فکر اینکه که تا آخر عمرم برده می‌مانم، قلبم را به شدت می‌فشرد و می‌آزرد.  کتابی به اسم خطیب کلمبیایی را گیر آوردم و خواندم؛ کتابی که تقبیح آشکار و جسورانه برده‌داری بود و حقوق طبیعی انسان‌ها را به اثبات می‌رساند. هر چه بیشتر می‌خواندم، از آنهایی که مرا به بردگی گرفته بودند، بیش‌تر منزجر و متنفر می‌شدم. در ذهنم برایشان تجسمی بهتر از این قائل نبودم که آنان گروهی سارق حرفه‌ای موفق‌اند که به آفریقا رفتند؛ ما را از خانه‌هایمان دزدیدند و در سرزمینی بیگانه به بردگی گماشته‌اند. از آنها که شرورترین و خبیث‌ترین افراد بشر بودند بیزار بودم؛ و هر چه بیشتر می‌خواندم و در مسائل تامل می‌کردم، این نفرت بیشتر می‌شد. وقتی اربابم سواد آموختن را برایم قدقن کرد از دست او عصبانی شدم ولی حالا این عصبانیت تبدیل به خشم و نفرت و حشتناکی شده بود که مرا به شدت عذاب می‌داد. گاه در فشار این عذاب، چنان به خود می‌پیچیدم که حس می‌کردم که سواد داشتن بیش از آنکه برایم موهبتی باشد برایم بلا و گرفتاری است. چون همین سواد بود که به من دید تازه‌ای داد و رنج و تنفرم را بیشتر کرد.

چشمانم را به روی دوزخ هراسناکی باز کرد که انگار راه گریزی نداشت. در میان آن همه زجر و مصیبت به برده‌های دیگر، به خاطر حماقتشان حسودی ام می‌شد. اغلب آرزو می‌کردم که به شکل دیو یا هر چیزی در آیم تا از شر فکر کردن خلاص شوم! ولی هیچ راهی برای رهایی از فکرکردن وجود نداشت. صدای شیپور نقره‌ای آزادی در گوش جانم پیچیده بود و تا ابد مرا بیدار کرده بود. آزادی حالا در نظرم پدیدار گشته بود و دیگر از پیش چشمانم دور نمی‌شد. دیگر هیچ چیز را فارغ از آزادی،  نمی‌دیدم. هیچ را فارغ از آزادی نمی‌شنیدم و هیچ چیز را فارغ از آزادی حس نمی‌کردم. آزادی با هر ستاره‌ای چشمک می‌زد. در دل هر آرامشی لبخند می‌زد؛ با هر بادی می‌وزید و با هر طوفانی جاری می‌شد.

گاهی به خلیج چساپیک می‌رفتم – که کشتی‌ها و قایق‌ها را از چهار گوشه دنیا در خود می گرفت. آن کشتی‌های کوچک زیبا که سفیدترین رنگ ممکن را داشتند و در نظر مردمان آزاد خیلی چشمگیر می‌نمودند، به نظر من فقط شبه هایی بودند که مرا از موقعیت فاجعه‌آمیزم خبر می‌کردند و به یادم می‌آوردند که هیچگاه نمی‌توانم با آنها آزادانه به سفر بروم. معمولا با قلبی خروشان، اما ظاهری آرام آنجا می‌ایستادم و چشمان وحشت‌زده‌ام تعداد فراوان قایق های روان به سوی آب‌های اقیانوس را می‌نگریست. آنجا جز خداوند هیچ مخاطبی نداشتم و از این رو، حالات روحی و احساسات درونی‌ام را آزادانه و شاید گستاخانه در کلامم جاری می‌کردم: « شما در صبح هایتان گم شده‌اید و آزادید، من در میان زنجیرهای سفت و محکم؛ من یک برده‌ام! شما شادمانه در جلو نسیم معتدل و ملایم پیش می‌روید و من غمگینانه در برابر شلاق و تازیانه! شما فرشتگان سبکبال آزادی هستیدکه برفراز جهان به پرواز در می‌آیید؛ من در میان بندها و تسمه‌هایی از آهن محبوسم! کاش من هم آزاد بودم! کاش من هم یکی از عرشه‌های مجلل و باشکوه کشتی‌ها بودم و در پناه بادهای شما قرار می‌گرفتم! خداوندا، نجاتم بده! خدایا رهایم کن! بگذلر در اولین فرصتی که پیش می‌آید خود را خلاص کنم! یا همه چیز به پایان می‌رسد و یا همه چیز درست می‌شود. امتحانش می‌کنم. فقط یک زندگی دارم که از دست بدهم، مگر بیشتر از این است؟ بهتر است در حال دویدن کشته شوم تا اینکه با درجا زدن بمیرم. فکرش را بکن صد مایل به طرف شمال؛ و بعد دیگر آزادی! امتحان کنم؟ بله! خدا کمکم می‌کند تا امتحانش کنم! نمی‌توانم همین طوری برده بمانم و همین طوری زندگی کنم و همین طوری از دنیا بروم. می‌پرم توی دریا. همین خلیج مرا به طرف آزادی خواهد برد. روزگار بهتری در پیش است!»

روزگار من در سومین روز ماه سپتامبر سال ۱۸۳۸ بهتر شد و این روزی بود که من زنجیرهای را وانهادم و موفق شدم به نیویورک برسم. سرانجام … آزاد شدم.

(جوئلن ک.بلاند، بازآفرینی صحنه‌هایی از ادبیات کلاسیک، ترجمه شبنم میرزین‌العابدین، انتشارات سروش، ۱۳۸۴)

// // ?>


مقدمه‌ای بر ادبیات عامیانه‌ ترکمن‌ها

به نام خدا

برگرفته از کتاب «مقدمه‌ای بر ادبیات عامیانه‌ ترکمن‌ها» / نوشته‌ی  عبد الرحمن دیه‌جی – تهران: پژوهنده ۱۳۷۹٫

هودی(لالایی ترکمن)

”هودی“ لالایی مادران ترکمن با زبانی ساده و صمیمی است، شعرهایی عاطفی که اکثر آنها در قالب دو بیتی سروده شده‌اند، منتها با وزنی کوتاهتر و متفاوت با آن.

بالام بالام بالاسی             فرزندم ای فرزند
سنده‌ن گِلر گول ایسی        بوی گل از تنت می‌رسد
سنی باغریما باسّام            تو را که به قلبم فشار می‌دهم
عالمه یایرار ایسی             بوی گل جهان را می‌گیرد

آغا جلار بار گتیرسین        درخت‌های میوه بار آورند!
قوشلار خبر گتیرسین        و پرنده‌ها خبری تازه بیاورند!
قو للو قداقی قاقانگی        و پدرت را که به سربازی رفته است
شوگون بیزه یتیرسین        امروز پیش ما بیاورند.

آلاّی آلاّی الله یار            لالالالا خداوند یارت!
داغلارا یاغیپ‌دیر قار        روی کوه‌ها برف باریده است
داغلانگ قاری اریسین        برف کوه‌ها آب خواهد شد
منینگ بالّیم یؤریسین        و نازنین من، راه رفتن آغاز خواهد کرد

آلاّی آلاّی آق بابُکد            لالا لالا ای نوزاد کوچولو
آنه‌نگ قویون ساغیانچا        تا وقتی مادر شیر گوسفند را می‌دوشد
قاقانگ اوجاق قازیانچا        و پدرت اجاق درست می‌کند
سالاّنچا قدا یات باب            در گهواره‌ات آسوده بخواب

آلاّی – آلاّی ساز اده‌ر        لالا لالا لالایی
بیلبیل‌لر آواز اده‌ر            بلبلان آواز می‌خوانند
هر کیمینگ اؤز چاغاسی        هر کودکی
اجه سینه نأز اده‌ر            برای مادر خود ناز می‌کند

آلاّلاسام آی سنی            لا لا لا لا ای ماه من
سؤیسم گؤونوم جای سنی        وقتی نازت می‌کنم دلم باز می‌شود
قئش قئش لاسام یازسنی        در زمستان در بهاران
گونده سویسم آز سنی        هر چه دوستت بدارم باز کم است

آلاّن آلاّن اده‌بین            لالا لالا لالایی
باغا سالاّن اده‌یین            در باغ تابی درست می‌کنم
باغینگ قیزیل گولینی        از گل سرخ باغ
سانگا درمان اده‌یین         برایت دوا می‌سازم
آلاّ لاسام من سنی            لالا لالا گویان
هودوله سم من سنی        ترانه‌ها می‌خوانم

هودی قوشونگ بالاسی        لالا لالا گنجشک کوچولویی هست
قایا قوزّار انه‌سی            که مادرش لب رودخانه‌ تخم می‌گذارد
قایا باشین یل قاقسا            و وقتی بر لب رودخانه‌ باد می‌وزد
قایغی ادهر اجه‌سی            مادرش غمگین می‌شود

بالّیم، شودان تور – داگل        بلند شو عزیزم!
اوقونگ – یایینگ قور – داگل        با تیر و کمانت بیا!
آشاقدا شاه دره‌سی            دره شاه در آن پایین است،
دوشمانلاری قیر- داگل        برو دشمن را تار و مار کن و برگرد

الله الله دییلینگ            بیا خدا خدا بگوییم
الله دییپ گزه یلینگ        و با یاد خدا بگردیم
الله دییان بندانینگ            و یکی از بنده‌های
بیریسی بیز بولایلینگ        خداجو بشویم.

لأله

لاله‌ها ترانه‌های دختران و نوعروسان داغدار صحرایند؛ ترانه‌هایی عامیانه در قالب ”چهارپاره“ با وزن هفت هجایی که نوعروسان و دختران صحرا آن‌ها را سروده‌اند. دختران و نوعروسانی که تحت ستم مانده‌اند و آرزوهایشان نقش بر آب شده و در حسرت سوخته و اشک‌ها ریخته اند. به قولی لاله نام دختری است که او را به محبوبش ندادند و به ایلی غریبه عروس دادند و او به یاد مردم و ایلش اشک‌ها ریخت و بیت‌های آتشین سرود که به نام او – لاله – تمام شده‌اند و از آن پس تمام لاله‌های صحرا به او پیوسته اند و دا‌غ‌های دلشان را به صورت اشعار سوزناک ارائه داد‌ه‌اند و به تعداد لاله‌ها (ترانه‌ها) افزوده‌اند.
می‌توان لاله‌ها  را به دو دسته تقسیم کرد:

الف: لاله‌های عروسان

لاله‌های نوعروسان بیانگر ظلمی است که برعروسان ترکمن روا می‌شد، عروسانی که به میان ایل‌های غریبه می افتادند و مجبور بودند از ایل و خانواده خود جدا شوند و فرسخ‌ها از آنها دور بیافتند. در آن زمان زندگی ترکمن‌ها به صورت کوچ‌نشینی بود و وقتی به ایلی غریبه دختر می‌دادند و فصل کوچ سر می‌رسید هر ایلی مسیر خود را در پیش می‌گرفت و به سوی سرنوشتش حرکت می‌کرد و به همراه آنها عروسان نیز می‌رفتند و از ایل خود دور و دورتر می‌شدند.
آق مایام قاچیپ باریار        شتر سفیدم گریزان است
آق سویدین ساچیپ باریار        در حالی که شیرهایش را بر زمین می‌ریزد
سویده ده‌ن سویجی جان اجم     و مادر شیرین‌تر از شیر من
آرانی آچیپ باریار            رفته رفته دور و دورتر می‌شود

یانداغ باشی یاناندا            وقتی سر علف‌ها زیر آفتاب می‌سوزد
یاندی دیگین اجه‌جان        بدان که من نیز می‌سوزم، مادرجان!
سوغان باشی سولاندا        وقتی سر پیازها می‌پوسد
سولدی دیگین اجه‌جان        بدان که من نیز پوسیده‌ام، مادر جان!

داییم دایزام گلنده            اگر دایی و خاله‌ام آمده‌اند
ییتدی دیگین اجه‌جان        بگو گم شده است مادر جان!
بویدا شلاریم گلنده            اگر دوستانم آمدند
اؤلدی دیگین اجه‌جان        بگو مرده است مادر جان!

آی دوغاندا باتمایار            ماه رو به غروب نمی‌رود
ایت‌لر اولیپ یاتمایار            زوزه سگها خاموش نمی‌شود
سانچی لامیش اجه‌سی        و مادری، دور افتاده از دخترش
قیزدان آیری یاتمایار        در بسترش آرام می‌گرید

آی دوغوپدیر دیدیلر        می‌گویند ماه طلوع کرده است
آیلانیپ دیر دیدیلر            و در آسمان می‌چرخد
منینگ کؤرپه دوغانیم        می‌گویند برادر کوچک من
اویله نیپ دیر دیدیلر        عروسی کرده است.

چونگیر قویا داش آتسانگ        اگر به چاهی عمیق سنگ بیاندازی
چو نقار گیده‌ر اجه جان        در عمقش فرو می‌رود، مادرجان
یاد ایل‌لره قیز بر سنگ        اگر به ایل غریبه دختر بدهی
ییتر گیده‌ر اجه‌جان            گم می‌شود، مادر جان

آق کچأنینگ اوستونده        روی نمد سفید خانه
جاییم قالدی اجه‌جان        جای من خالی مانده، مادر جان
دورلی تاواق ایچینده        و در بشقابهای رنگارنگ
پاییم قالدی اجه‌جان        سهم من به جا مانده، مادرجان

الیمده‌ن سویشام قاچدی        شیشه‌ای از دستانم افتاد
بیلمه‌دیم نیراک دوشدی        نمی‌دانم کجا فرود آمد
آلاگؤزلی بویداش جان        ای دوست من که چشمانی زیبا داری
آرامیزا داغ دوشدی            امروز کوه در میانمان قرار گرفته
سوواگیتدیم دوشماگه        به کنار چشمه رفتم
انکیلدیم سو ایچماگه        خم شدم تا آبی بخورم
اؤیمیزده‌ن بیر حط گلدی        نامه‌ای از خانه‌مان رسید
قاناتیم یوق اوچماغا            افسوس، بال ندارم پرواز کنم.

بیل گلیارها ییل گلیار        سال‌ها می‌آیند و می‌گذرند
صاندیق دولی پول گلیار        و صندوق‌های پر از پول
آییم گونوم اجه کم            و خواهر بزرگم که ماه و خورشید من است
آی‌دا ییل دا بیر گلیار        سال‌ها می‌گذرد تا یک‌بار به خانه‌مان بیاید

من اؤلسم آدیم ییتر            من خواهم مرد و نامم فراموش خواهد شد
اوستومه گؤک اوت بیتر        و بر رویم علف‌های سبز خواهد رویید
منی گؤره‌ن ده‌نگ دوشلار        و دوستانی که مرا می‌بینند
یانیمدان آغلاپ اؤتر            گریه‌کنان از کنارم خواهند گذشت.

ب: لاله‌های دختران

دختران ترکمن همیشه در میان مشکلات و محدودیت‌های زیاد زندگی کرده‌اند. ترکمن‌ها از همان ابتدای تولد بین فرزند دختر و پسر اختلاف قائل می‌شدند. پسر عزیز خانواده بود و دختر را از آنِ غریبه می‌دانستند. دختر ترکمن از کودکی با کارهای سخت چون قالیبافی آشنا می‌شد و شب و روز گره می‌زد و شانه می‌کوبید. وقتی بزرگ می‌شد و زمان ازدواجش می‌رسید حق انتخاب شوهر خود را نداشت. بسیاری از آنها تا شب ازدواج نمی‌توانستند روی شوهرشان را ببیند.

قیزلار داغا چیقا یلینگ        دخترها! برویم بالای کوه
گولوپ اویناپ بوکیلینگ        و شاد و خندان جست‌وخیز کنیم
اگیسلمأنه دردیمیز            بیایید لاله بخوانیم
گلینگ لاله قاقایلینگ        تا دردهایمان فرو ریزد

سوواگیتدیم میس بین        با ظرفی مسی کنار رود رفتم
اگلندیم هوه‌س بیلن        و آرزو بر دل نشستم
یارینگ گیده‌ن یولونی        و راهی را که یار رفته بود
گؤزّه‌دیم تلواس بیلن        دیوانه‌وار نگریستم
سوواگیتدیم میس بیلن        با ظرفی مسی کنار رود رفتم
دولدیردیم هوه‌س بیلن        ظرفم پر از حسرت شد
یاری یاردان آیرانینگ        ناامید باد کسی که
گونی گچسین یاس بیلن        یار را از یار جدا می‌کند

چیستانهای ترکمن

در زبان ترکمنی به چیستان“متل“ می‌گویند. متل‌ها یا چیستان‌ها پیوند بسیار عمیقی با زندگی ترکمن‌ها دارند، مخصوصاً در گذشته کاربرد زیادی داشته‌اند. مردم در شب‌نشینی‌ها یا در جشن‌ها و عروسی‌ها دور هم می‌نشستند و برای سرگرمی چیستان می‌گفتند تا حاضرین جواب دهند و باهوشترین افراد به آن‌ها پاسخ می‌دادند. این افراد معمولاً افرادی بودند که ذهنشان انبار و خزانه چیستان بود و در میان مردم شناخته شده بودند و در محافل جایگاهی خاص داشتند و همین افراد به ابداع و خلق چیستان نیز می‌پرداختند. مادربزرگ‌ها نیز هنگامی که نوه‌‌هایشان در شب‌های سرد زمستان دورشان جمع می‌شدند با چیستان‌‌های خود به سرگرم کردن آنها می‌پرداختند. اما چیستان‌ها تنها برای سرگرمی به کار نمی‌رفت؛ چیستان روشی برای تربیت عقل و هوش افراد نیز بود، آن سئوال‌های پر رمز و راز و پیچیده، بزرگ و کوچک را به تفکر در طبیعت و محیط و اشیاء پیرامون خود وا می‌داشتند.
قیرآت بیلن قارا آتیم        اسبهایی سفید و سیاه دارم
بیربیری نینگ ایزیندا        که در پی هم
بیربیرینی قاوالایار            و به دنبال همند
جومله عالم گؤزونده         و در چشمانشان جهان پیداست
جوغاپ: گیجه – گونیز        جواب: روز – شب

آغیل دولی آقجا قوزی        محوطه پر از بره‌های سفید است
ارتیز تورسام یوقجا قوزی        صبح که برمی‌خیزم بره‌ای به جا نمانده
جوغاپ: ییلدیز             جواب: ستاره

آغیر هالیم قاقا بیلمن        قالی سنگینم را نمی‌توانم تکان بدهم
آونوق داشین دؤکه بیلمن        و خرده سنگهایش را بریزم
جوغاپ: آسمان و ییلدیز        جواب: آسمان و ستاره

ساری سیغیر آغینان یرینه اوت بیتمز    در جایی که گاو زرد خوابیده علف نمی‌روید
جوغاپ: اود            جواب: آتش

آق مونجیغیم اوزولدی         تسبیح سفیدم پاره شد
یره باقا سوزولدی            و دانه‌اش به زمین افتاد
جوغاپ: سوینن ییلدیز        جواب: شهاب

قیرق قیسراق بیر چشمه ده‌ن سوایچر    چهل غارتگر از یک چشمه آب می‌نوشند
جوغاپ: کیرپیک            جواب: مژه

پسّه جیک داغدان قار یاغار        از تپه‌ای کوچک برف می‌بارد
جوغاپ: الک            جواب: غربال

دولدا باغلی گول یاتیر        در گوشه‌ای گلی در بند، افتاده است
جوغاپ: سوپیرگیج            جواب: جارو

یره اوردوم پالتانی            تبر را به زمین زدم
آغزی قیزیل حالتانی        و کیسه‌ای با سر طلایی را
یر ده‌ن بیر اوغلان چیقدی        پسری از خاک برآمد
اولی لیلینگ سلطانی        که سلطان ایلی بزرگ است
جوغاپ: بوغدای            جواب: گندم

// // ?>