بازی و سرگرمی

مقدمه، ضرورت شناخت بازی‌ها

همگی ما در پیرامونمان با مسائل مختلفی مواجه هستیم. ما در اجتماع ناگزیر از تشکیل گروه و مشارکت گروهی هستیم. این تجربه را داشته‌ایم که در جاهایی حقوقمان پایمال شده و ضایع شدن حقوق دیگران را به چشم دیده‌ایم. احساس سردرگمی و خستگی ناشی از بی‌نظمی در کارهایمان را به‌یاد داریم و ... .
در این میان اکثر ما با کودکان و نوجوانانی سروکار داریم که دیر یا زود آن‌ها نیز با چنین مشکلاتی مواجه خواهند شد. اهمیت نقش آموزش و تربیت کودکان و نوجوانان برای همه‌ی ما واضح و روشن است.

به نظر می‌رسد همگی ما به مهارت‌هایی مثل درست فکرکردن، مشورت کردن، داشتن تفکر انتقادی، خوب سخن گفتن، خوب گوش کردن، نظم، کار گروهی و مشارکت خوب و پیوسته داشتن، توجه به دیگران و ... نیاز داریم و می‌باید موانع کسب چنین مهارت‌هایی را بشناسیم و تا حد امکان آن‌ها را از میان برداریم. بدیهی است که در تربیت کودک و نوجوان نیز باید در راه پرورش چنین مهارت‌هایی اهتمام لازم را داشته باشیم.

یکی از مفیدترین ابزارها برای آموزش این مهارت‌ها، بازی است. بازی‌ها را نباید صرفاً ابزار تفریح و سرگرمی تلقی کرد. یک بازی خوب می‌تواند تعامل خوبی بین کودک و دوستانش و همچنين بين ما و کودکمان يا حتي ما و دوستانمان برقرار کند. بعضی بازی‌ها باعث تقویت مهارت‌های حرکتی می‌شوند و بعضی دیگر رشد فكري را موجب می‌گردند. بازی‌های زیادی نیز وجود دارد که هم مهارت‌هاي حرکتی و هم رشد فكري را به دنبال دارند. بازی‌های مناسب می‌توانند به تقویت انگیزه، تلاش و پشتکار، احساس مسئولیت و... کمک کنند. بعضی بازی‌ها به‌صورت فردی و بعضی به‌صورت گروهی هستند. بعضي از بازی‌ها مناسب فضاهای بسته مثل اتاق می‌باشند و بازی‌هایی وجود دارد که در فضای باز مثل حیاط و پارک قابل اجرا هستند. حتی بازی‌هایی هستند که می‌توان آن‌ها را بدون دردسر در طول سفر اجرا کرد.

با اين وصف، اين موضوع اهميت دارد كه بتوانيم بازي‌هاي مناسب را براي گروه‌هاي سني مختلف بشناسيم و به درستي و در موقعيت‌هاي مناسب آنها را اجرا كنيم. دراین‌ بخش ان ‌شاء الله سعی بر آن است بازی‌های مناسبي معرفی شوند که به طريقي به كودكان ما كمك مي‌كنند تا مهارت‌هاي مهم و لازم را براي زندگي كسب كنند و در عين حال در نظر آن‌ها جذاب باشند. مطمئناً نيل به اين مقصود مشارکت شما دوستان را نیز طلب می‌کند، پس همكاري خود را از ما دريغ نكنيد.

 

بازی‌های نمایشی

بیشتر کودکان اگر فرصت و امکانات کافی در اختیار داشته باشند می‌توانند روابط و اتفاقاتی را که برایشان مهم است به طور خیالی به نمایش درمی‌آورند. اجراي نقش‌هاي دنياي روزمره، یک کار جدی برای کودکان است. آنان دنیای خیالی خودشان را با هر ابزاری که در دست داشته باشند خلق می‌کنند و نقش‌های خودشان را به‌طور نمایشی به اجرا درمی‌آورند. «فرض کن تو ... هستی» و «بیا یک بازی بکنیم که من ... باشم» عبارات رایج برای کودکانی است که بازی‌های نمایشی در رشد آن‌ها اهميتي اساسي دارند.

میزان شیوع بازی‌های نمایشی از یک فرهنگ به فرهنگ دیگر متغیر است و به نظر می‌رسد که رابطه‌ای بین این بازی‌ها در نزد كودكان و غنای فرهنگی بزرگترها وجود داشته باشد. بازی‌های نمایشی می‌توانند در جهت رشد حرکتی، رشد عاطفی، رشد اجتماعی و رشد شناختی و عقلانی مفيد واقع شوند.

به‌خاطر داشته باشید که ماهیت بازی به طرز چشمگیری تحت تأثیر انواع وسایل قابل دسترسی قرار می‌گیرد. بنابراین از جمله کارهایی که شما می‌توانید در پایه‌گذاری یک بازی نمایشی سودمند انجام دهید، فراهم آوردن وسایلی است که فعالیت‌های نمایشی مشخص و مختلفی را تشویق می‌کنند.

بهتر است به پیشنهادات خود برای طرح بازی از پیش فکر کنید. بعضی از این پیشنهادات بعداً در اعمال نمایشی فی‌البداهه‌ی آنان به طرق پیچیده‌تر و خلاق‌تری نسبت به آن‌چه شما اندیشیده‌اید به‌کار برده خواهند شد.

به‌عنوان شروع شما می‌توانید داستان مناسبی را انتخاب کنید و بعد از این‌که داستان را با صدای بلند خواندید از داوطلبین بخواهید تا شخصیت‌های مختلف را بازی کنند.
بعضی از پیشنهادهایی که به اجرای بازی‌های نمایشی کمک می‌کنند را می‌توان به این ترتیب بر شمرد:

  • بچه‌ها کارهای روزمره خانه‌داری را با اسباب‌بازی‌های خودشان انجام می‌‌دهند؛ لباس می‌شویند و اطو می‌کنند، جارو و گردگیری می‌کنند و غذا می‌پزند. بچه‌ها برای لذت‌بردن به وسایل گران‌قیمت نیاز ندارند. آنان می‌توانند با چند جعبه و کارتن و شاید بشقاب‌های پلاستیکی وسایل لازم را برای بازی‌های تخیلی درست کنند.
  • کارگران مختلف نیز الگویی برای بازی بچه‌ها هستند. کارتن‌های خالی شیر و خامه ممکن است بچه‌ای را که در نقش شیرفروش بازی می‌کند مشغول کند. پاکت‌های خالی و تعدادی جعبه یا کارتن در یک چمدان کهنه بچه را به یک نامه‌رسان که محل کارش اتاق‌های خانه است تبدیل می‌کند.
  • بازی در نقش آتش‌نشان نیز جالب است. بچه‌ها می‌توانند از طناب‌ به‌عنوان لوله استفاده می‌کنند و کمی تشویق شیر آب، نردبان و مخازن آب آتش‌نشانی درست کنند.
  • اجرای نقش کسانی که خبر یک طوفان بزرگ را شنیده‌اند می‌تواند بازی خوبی برای بچه‌ها باشد. ممکن است آن‌ها هرگز طوفان ندیده باشند اما می‌توانند نقش نجات دادن عروسک‌ها و وسایل بازیشان را از یک طوفانی خیالی بازی کنند.
  • همه نوع عروسک را می‌توان در نمایش‌ها به‌کار برد. البته بهتر است بچه‌ها یاد بگیرند که از عروسک‌هایی که خود ساخته‌اید استفاده کنند. ساده‌ترین عروسک‌ها، عروسک چوبی است؛ کافی‌ است طرح یک عروسک را از مقوا یا پارچه درآورید و به یک چوب بچسبانید. داشتن یک عروسک در دست برای بازیکنی که خجالتی است نوعی تقویت روحی به شمار می‌رود. از باطری‌های خالی هم می‌توان برای عروسک‌سازی استفاده کرد. می‌توان باطری‌ها را روی میز قرار داد تا بچه پشت آن بنشیند و یکی‌یکی آن‌ها را به جلو هل بدهد، و به‌جای آن‌ها حرف بزند. تعداد بیشتری از بچه‌ها هم می‌توانند در این نوع نمایش بازی کنند و هر کدام از یک عروسک استفاده کنند. ساختن و بازی با عروسک‌های دستی و انگشتی نیز برای بچه‌ها جالب و لذت‌بخش است.

منابع:

روش تربیت معلم پیش دبستانی نوشته مارگارت زد.لی و جان ای.دوپیرا، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

چگونه معلم کودکان خود باشیم نوشته دکتر نانسی لاریک، انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

 

 

سایه‌های چینی

ایجاد سایه‌های مختلف به شکل حیوانات به کمک دست اولین‌بار در کشور چین معمول شده است و بدین جهت امروزه در تمام دنیا آن‌ها را سایه‌های چینی می‌نامند. قرار دادن انگشتان دو دست به شکل‌های مختلف در کنار هم می‌تواند سایه‌های جذابی ایجاد کند. گاهی هم باز و بسته کردن یا حرکت یک یا چند انگشت می‌تواند سایه را تغییر دهد و این تصور را به‌وجود آورد که با سایه‌ی یک موجود متحرک که می‌تواند راه برود، بخورد، بدود و ... مواجه هستیم. در شب‌های اردو، در یک محیط تاریک، با ایجاد سایه در مقابل یک شمع یا لامپي کوچک می‌توانید بچه‌ها را به شور و نشاط و تحرک و خلاقیت تشویق نمایید. چند سوژه معمولی را در زمینه سایه‌های چینی همه می‌شناسند، مانند گرگ، اسب، خرگوش و... ولی با اشتیاق و تحرک بچه‌ها در این زمینه اشکال و سوژه‌های بدیعی به‌وجود خواهند آمد.

در ادامه شیوه ایجاد بعضی از این سایه‌ها را می‌بینیم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

بازی پانتومیم

رده‌ی سنی: از کودکان حدود ۸ ساله تا بزرگ‌سالان
تعداد بازیکن‌: از ۴ نفر به بالا
ابزار لازم: زمان‌سنج برای اندازه‌گیری نوبت بازی هر گروه

این بازی، بازی مفرحی است که می‌تواند در خانه، مهمانی‌ها، مدرسه و دیگر جمع‌های دوستانه انجام شود. وقتی که بچه‌ها این بازی را انجام می‌دهند بهتر است یکی از اولیاء یا مربی، سرپرستی بازی را به عهده بگیرد. سرپرست تعدادی کلمه که می‌تواند اسم اشیاء، حیوانات، مکان‌ها یا توصیف حالات و معانی (مثل غم، دوستی، ...) باشد را روی کارت‌هایی می‌نویسد. بچه‌ها به دو گروه تقسیم می‌شوند. از هر گروه یک نفر انتخاب می‌شود و یک کارت از میان دسته‌ی کارت‌ها می‌کشد. این فرد باید با اجرای پانتومیم (نمایش، بدون صحبت کردن) به بقیه‌ی اعضای گروه خودش بفهماند که چه کلمه‌ای روی کارت نوشته شده بوده است. البته بقیه افراد گروه می‌توانند صحبت کنند و سؤالاتی بپرسند، و کسی که پانتومیم را اجرا می‌کند می‌تواند با ایما و اشاره به آن‌ها جواب دهد. هر گروه مدت زمان خاصی (مثلاً ۳ دقیقه) فرصت دارد تا کلمه‌ی مورد نظر را بیابد. بعد از اینکه کار یک گروه تمام شد نوبت به گروه بعدی می‌رسد. در نهایت مدت زمانی که هر یک از گروه‌ها برای کشف کلمه صرف کرده‌اند مقایسه می‌شود و گروه برنده مشخص می‌شود.

چند نکته در مورد بازی:
* بازیکنی که پانتومیم را اجرا می‌کند می‌تواند با دست به اشیائی اشاره کند، اما نمی‌تواند با دست کلمه‌ای را در هوا ترسیم کند.

* بهتر است بازیکنی که پانتومیم را اجرا می‌کند به نوبت انتخاب شود تا همه‌ی اعضای گروه این نقش را ایفا کنند.

* افراد به مرور که در این بازی تجربه پیدا می‌کنند روش‌هایی را کشف می‌کنند که سریع‌تر به جواب برسند. اما برای مربی بهتر است از پیش به بعضی از این روش‌ها فکر کرده باشد تا بتواند بچه‌ها را راهنمایی کند. مثلاً هم‌گروهی‌ها باید بیاموزند که سؤال‌های خوب و به‌جا بپرسند و کار کسی که پانتومیم بازی می‌کند را راحت کنند. بعضی از سؤال‌ها در شروع بازی می‌تواند راهگشا باشد، مثل اینکه «چیزی که می‌خواهی توصیف کنی یک معنا است یا نه؟» یا اینکه «آدم است؟ شیء است؟» و ... پرسندگان نقش مهمی را در این بازی ایفا می‌کنند.
از جمله چیزهای دیگری که بچه‌ها یاد می‌گیرند به آن توجه کنند اجزای کلمات است. مثلاً کسی که می‌خواهد کلمه‌ی «راهنما» را بازی کند، می‌تواند توجه کند که این کلمه از «راه» و «نما» درست شده است و دو جزء را مجزا بازی کند. در این مورد هم باید به بچه‌ها کمک کرد (در واقع، توجه بیشتر به زبان از مزیت‌های بزرگ این بازی برای کودکان محسوب می‌شود).

* مربی بهتر است دسته کارت‌هایی با سطح دشواری مختلف داشته باشد تا بتواند برای سنین مختلف یا بازیکن‌هایی با تجربه‌های مختلف استفاده کند. برای بازیکن‌های کم سن و سال باید از کلماتی که مستقیماً قابل بازی کردن هستند استفاده شود، مثل بعضی حیوانات، یا کارهای ساده در خانه. به تدریج می‌توان سطح بازی را بالا برد و معانی و حالات را نیز وارد کرد.

* برای کودکان با سن‌های پایین‌تر می‌توان این بازی را یک‌طرفه انجام داد. یعنی مربی خود نقشی ساده را بازی کند و از بچه‌ها بخواهد حدس بزنند که او چه نقش را بازی می‌کند.

* این بازی می‌تواند بین بزرگ‌ترها هم اجرا شود. در قوانین بازی هم می‌توان مطابق نیاز تغییراتی داد. مثلاً می‌توان به جای استفاده از کارت و حضور داور، هر یک از گروه‌ها را مسؤول تعیین کلمه برای گروه دیگر کرد. یعنی، یک فرد از یک گروه نزد افراد گروه دیگر می‌رود و آن‌ها کلمه‌ای را مخفیانه به او می‌گویند و او سعی می‌کند آن کلمه را به هم‌گروهی‌های خود بفهماند. به این ترتیب بازی جالب‌تر می‌شود، چون هر گروه باید سعی کند کلمه‌ای را انتخاب کند که حدس زدنش مشکل‌تر باشد.

 

عدد بازی

تعداد بازیکنان: دو بازیکن (یا دو تیم دو تا چهار نفره)
ابزار لازم: کاغذ و قلم

در شروع بازی، هر بازیکن یک عدد چهار رقمی با ارقامی غیر تکراری (برای گروه سنی پایین‌تر، سه رقمی و برای بازیکنان حرفه‌ای پنج یا شش رقمی) را برای خود انتخاب می‌کند. در طول بازی هدف بازیکن‌ها یافتن عددی است که بازیکن مقابل انتخاب کرده است. بازیکن‌ها به نوبت باید عددی را که حدس می‌زنند حریفشان انتخاب کرده باشد بگویند. حریف هم باید آن‌ها را راهنمایی کند، به این ترتیب که بگوید چه تعداد از رقم‌های عدد حدس زده شده واقعاً در عدد اصلی وجود دارد و چه تعداد از این رقم‌ها سر جای درستشان قرار گرفته‌اند. او می‌تواند این کار را با اعلام یک کسر انجام دهد، مثل اگر بگوید ۲ به ۳، منظورش این است که ۳ تا از رقم‌های عددی که حدس زده‌ای در عدد من وجود دارند و ۲ تایشان سر جای درستشان هستند. برای مثال، اگر بازیکنی عدد ۵۳۶۲ را انتخاب کرده باشد، در مقابل حدس ۸۱۳۶ باید بگوید صفر به ۲، یعنی ۲ تا از ارقام این حدس در عدد من هستند (یعنی رقم‌های۳ و ۶) ولی هیچ کدام سرجایشان نیستند، یا در مقابل حدس ۵۶۳۴ باید بگوید ۱ به ۳، یا در مقابل حدس۳۵۶۲ باید بگوید ۲ به ۴/
بعد از اینکه یک بازیکن حدس خود را اعلام کرد و راهنمایی گرفت، نوبت به بازیکن دیگر می‌رسد که حدس خود را اعلام کند. هر کس که زودتر توانست عدد طرف مقابل را بیابد برنده است.

راهنمایی و تدبیر: هر یک از بازیکنان برای اینکه سریع‌تر به جواب برسند می‌توانند بازی را به این ترتیب شروع کنند که ابتدا رقم‌های۰ تا ۹ را به دو دسته‌ی چهارتایی و یک دسته‌ی دو تایی تقسیم و بعد دو دسته‌ی چهار تایی را به عنوان اولین و دومین حدس مطرح کنند، مثلاً  ۲۰۱۳ و ۵۴۷۶/ اگر راهنمایی‌های حریف به این حدس‌های به نحوی بود که معلوم شد سه رقم از عدد او در این دو حدس است، می‌توان فهمید که یکی از دو رقمی که ابتدا کنار گذاشتیم در عدد او وجود دارد، و اگر تنها دو رقم از عدد او در این دو حدس اول باشد، آن‌گاه هر دو رقمی که ابتدا کنار گذاشتیم در عدد انتخابی او هست.  البته این یک پیشنهاد برای شروع بازی است و ممکن است روش‌های بهتری هم وجود داشته باشد.

کلمه بازی
شبیه بازی بالا را می‌توان با کلمات و برای گروه‌های سنی پایین‌تر انجام داد. یعنی کلمات ساده‌ی معناداری انتخاب می‌شوند و بازیکنان حروف را حدس می‌زنند. در این صورت باید توجه شود که اولاً در کلمه حروف تکرار نباشد، و ثانیاً تعداد حروف کلمه از ابتدا اعلام شود.
شکل تغییر یافته‌ای از کلمه‌بازی را می‌توان برای کودکانی که حروف و کلمات را آموخته‌اند به این شکل اجرا کرد. در هر دور بازی کلمه‌ی معنی‌دار انتخاب می‌شود (محدودیتی روی کلمه نیست، مثلاً حروف می‌توانند در کلمه تکرار شوند) و به تعداد حروف آن روی کاغذ خط کشیده می‌شود، مثلاً برای کلمه‌ی «بادبادک» ۷ خط روی کاغذ می‌کشیم (این کار را کسی که با کودک بازی می‌کند انجام می‌دهد، که ممکن است یکی از والدین یا مربی یا در صورت امکان یک همبازی باشد). بازیکن حروفی را حدس می‌زند. هر حرفی که درست بود روی خطی که جای حرف را نشان می‌دهد نوشته می‌شود، مثلاً برای کلمه‌ی «بادبادک» اگر بازیکن حرف «الف» را حدس زد، «الف» را روی خط‌های دوم و پنجم می‌نویسیم. حروفی که اشتباه حدس زده شده‌اند را هم در گوشه‌ای می‌نویسیم تا فراموش نشوند. بازی به این شکل ادامه پیدا می‌کند تا زمانی که بازیکن بتواند کلمه را بیابد. البته برای تعداد حدس‌ها می‌توان محدودیت گذاشت، مثلاً می‌توان گفت که بازیکن با حداکثر ۷ حدس باید کلمه را پیدا کند.