حکایت مسجد مهمان‌کش

یک حکایت گوش کن اى نیک پى                 مسجدى بُد بر کنار شهر رى‏

هیچ کس در وى نخفتى شب ز بیم              که نه فرزندش شدى آن شب یتیم‏

بس که اندر وى غریب عور رفت              صبحدم چون اختران در گور رفت‏

هر کسى گفتى که پریانند تند                     اندر او مهمان‌کُشان با تیغ کند

آن دگر گفتى که سحر است و طلسم            کاین رصد باشد عدوى جان و خصم‏

آن دگر گفتى که بر نِه نقش فاش                بر درش: «کاى میهمان اینجا مباش‏

شب مخسب اینجا اگر جان بایدت               ور نه مرگ اینجا کمین بگشایدت‏»

و آن یکى گفتى که شب قفلى نهید                غافلى کاید شما کم ره دهید

 

تا یکى مهمان در آمد وقت شب                  کو شنیده بود آن صیت عجب‏

قوم گفتندش که هین اینجا مخسب               تا نکوبد جان ستانت همچو کُسب‏[۱]

که غریبى و نمى‏دانى ز حال                    کاندر اینجا هر که خفت آمد زوال‏

اتفاقى نیست این ما بارها                         دیده‏ایم و جمله اصحاب نُهى‏

از یکى ما تا به صد این دیده‏ایم                  نه به تقلید از کسى بشنیده‏ایم‏

بى‏خیانت این نصیحت از وداد                  مى‏نماییمت مگرد از عقل و داد

 

گفت او اى ناصحان من بى‏ندم                   از جهان زندگى سیر آمدم‏

مرگ شیرین گشت و نقلم زین سرا             چون قفس هشتن، پریدن مرغ را

آن قفس که هست عین باغ در                   مرغ مى‏بیند گلستان و شجر

جوق مرغان از برون گرد قفص          خوش همى‏خوانند ز آزادى قصص‏

مرغ را اندر قفس ز آن سبزه‏زار               نه خورش مانده است و نه صبر و قرار

سر ز هر سوراخ بیرون مى‏کند                 تا بود کاین بند از پا بر کند

چون دل و جانش چنین بیرون بود             آن قفس را در گشایى چون بود؟

نه چنان مرغ قفس در اَندُهان                    گرد بر گردش به حلقه گربگان‏

کى بود او را در این خوف و حزن             آرزوى از قفس بیرون شدن‏

او همى‏خواهد کز این ناخوش حصص         صد قفس باشد به گرد این قفص‏

 

قوم گفتندش مکن جَلدى برو                      تا نگردد جامه و جانت گرو

آن ز دور آسان نماید به نگر                     که به آخر سخت باشد ره گذر

هین مکن جلدى برو اى بوالکرم                مسجد و ما را مکن زین متهم‏

 

گفت اى یاران از آن دیوان نى‏ام                که ز لا حولى ضعیف آید پیم‏

اى حریفان من از آنها نیستم                     کز خیالاتى در این ره بیستم‏

فارغم از طمطراق و از ریا                     قل تعالوا گفت جانم را بیا

هر که بیند مر عطا را صد عوض             زود در بازد عطا را زین غرض‏

چون دهانم خورد از حلواى او                  چشم روشن گشتم و بیناى او

پا نهم گستاخ چون خانه روم                     پا نلرزانم نه کورانه روم‏

آنچه گل را گفت حق خندانش کرد            با دل من گفت و صد چندانش کرد

آنچه نى را کرد شیرین جان و دل            و انچه خاکى یافت زو نقش چگل‏

بر دلم زد تیر و سوداییم کرد                    عاشق شُکر و شِکرخاییم کرد

عاشق آنم که هر آن آن اوست                   عقل و جان جاندار یک مرجان اوست‏

من نَلافم ور بلافم همچو آب                      نیست در آتش کُشى‏ام اضطراب‏

هر که از خورشید باشد پشت گرم              سخت رو باشد نه بیم او را نه شرم‏

هر پیمبر سخت رو بُد در جهان                یک سواره کوفت بر جیش شهان‏

رو نگردانید از ترس و غمى                    یک تنه تنها بزد بر عالمى‏

 

باقى قصه‏ى مهمان آن مسجد مهمان کش و ثبات و صدق او

آن غریب شهر سربالا طلب                     گفت مى‏خسبم در این مسجد به شب‏

مسجدا گر کربلاى من شوى                کعبه‏ى حاجت رواى من شوى‏

هین مرا بگذار اى بگزیده یار                   تا رسن بازى کنم منصوروار

گر شدید اندر نصیحت جبرئیل                  مى‏نخواهد غوث در آتش خلیل‏

جبرئیلا رو که من افروخته                      بهترم چون عود و عنبر سوخته‏

جبرئیلا گر چه یارى مى‏کنى                    چون برادر پاسدارى مى‏کنى‏

اى برادر من بر آذر چابکم                       من نه آن جانم که گردم بیش و کم‏

خفت در مسجد، خود او را خواب کو؟           مردِ غرقه گشته چون خسبد، بگو؟

نیم شب آواز با هولى رسید                      کایم آیم بر سرت اى مستفید

پنج کَرَّت این چنین آواز سخت                  مى‏رسید و دل همى‏شد لخت لخت‏

 

تفسیر آیت «وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ» [سوره‌ی اسراء، ۶۴]

تو چو عزم دین کنى با اجتهاد                   دیو بانگت بر زند اندر نهاد

که مرو ز آن سو، بیندیش اى غوى              که اسیر رنج و درویشى شوى‏

بى‏نوا گردى ز یاران وا بُرى                     خوار گردى و پشیمانى خورى‏

تو ز بیم بانگ آن دیو لعین                       واگریزى در ضلالت از یقین‏

که هلا فردا و پس فردا مراست                 راه دین پویم که مهلت پیش ماست‏

مرگ بینى باز کو از چپّ و راست            مى‏کشد همسایه را، تا بانگ خاست‏

باز عزم دین کنى از بیم جان                    مرده سازى خویشتن را یک زمان‏

پس سلح بر بندى از علم و حکم                 که من از خوفى نیارم پاى کم‏

باز بانگى بر زند بر تو ز مکر                  که بترس و باز گرد از تیغ فقر

باز بگریزى ز راه روشنى                      آن سلاح علم و دین را بفکنى‏

سال‌ها او را به بانگى بنده‏اى                      در چنین ظلمت نمد افکنده‏اى‏

هیبت بانگ شیاطین خلق را                     بند کرده‌ست و گرفته حلق را

تا چنان نومید شد جانشان ز نور                که روان کافران ز اهل قبور

این شکوه بانگ آن ملعون بود                   هیبت بانگ خدایى چون بود

هیبت باز است بر کبک نجیب                    مر مگس را نیست ز آن هیبت نصیب‏

ز انکه نبود باز صیاد مگس                      عنکبوتان مى‏مگس گیرند و بس‏

بانگ دیوان گله بان اشقیاست                   بانگ سلطان پاسبان اولیاست‏

 

رسیدن بانگ طلسمى نیم شب مهمان مسجد را

بشنو اکنون قصه‏ى آن بانگ سخت             که بِدان از جا نرفت آن نیک بخت‏

چون که بشنود آن دهل آن مردِ دید             گفت چون ترسد دلم از طبل عید

گفت با خود هین ملرزان دل کز این           مرده جان بد دلان بى‏یقین‏

وقت آن آمد که حیدروار من                     ملک گیرم یا بپردازم بدن‏

بر جهید و بانگ بر زد کاى کیا                 حاضرم اینک اگر مردى بیا

در زمان بشکست ز آواز آن طلسم             زر همى‏ریزید هر سو قسم قسم‏

ریخت چندان زر که ترسید آن پسر            تا نگیرد زر ز پُرّى راه در

بعد از آن برخاست آن شیر عتید                تا سحرگه زر به بیرون مى‏کشید

دفن مى‏کرد و همى‏آمد به زر                    با جوال و توبره بار دگر

گنج‌ها بنهاد آن جان‏باز از آن                    کورى ترسانى واپس خزان‏

شمع بود آن مسجد و پروانه او                    خویشتن انداخت آن پروانه‌خو

سوخت پرّش را و لیکن ساختش                  بس مبارک آمد آن انداختش

همچو موسی بود آن مسعود بخت                کآتشی دید او به سوی آن درخت

چون عنایت‌ها بر او موفور[۲] بود                     نار می‌پنداشت و آن خود نور بود

 

(مثنوی معنوی، دفتر سوم)

 

 

[۱] تفاله دانه‌های روغنی

[۲] وافر، بسیار

Share
// // ?>